Şeytan Marka Giyer (Devil Wears Prada), bir jenerasyonun moda endüstrisinin farklı dallarına ya da yayıncılığa adım atması için ilham oldu; kim bilir belki bana da. Ancak bu misyonu sırtlayan bir o değil.
Bir film ne zaman moda filmi olur? İçinde güzel kıyafetler olduğunda mı, yoksa o kıyafetlerin arkasındaki dünyayı gösterdiğinde mi? Audrey Hepburn’ün, Hubert de Givenchy ile olan dostluğunu sinemaya taşıması ve onun filmlerinde onun kıyafetlerini giymesi, hikayeyi moda filmi yapar mı? Ya da mesela Jonathan Anderson’ın Challengers için kostüm tasarlaması… Moda uzun süre sinemada ya dekor ya da karakterlerin statüsünü anlatan bir araçtı. Ama zamanla bu değişti. Tasarımcılar, editörler, fotoğrafçılar ve o dünyanın görünmeyen emekçileri hikayenin merkezine geldi ve moda başlı başına bir anlatı oldu. Bu seçki de biraz öyle…
Moda Dünyasını Anlatan Filmler
Kurmaca
Phantom Thread
IMDb: 7.4
Paul Thomas Anderson’ın 2017 tarihli filmi, 1950’ler Londra couture dünyasında geçen bir aşk hikayesi gibi de izlenebilir. Kulağa oldukça romantik geliyor. Değil. Çünkü asıl ilgilendiği şey obsesyona dönüşen tutku, kontrol, ritüel ve emeğe erotik bir yaklaşım. Daniel Day-Lewis’in canlandırdığı Reynolds Woodcock, Balenciaga, Christian Dior ve Charles James gibi tarihsel couture figürlerinden izler taşıyan, kusursuzluğu neredeyse dinsel bir düzene dönüştüren bir moda tasarımcısı.
Neden izlemeli? Çünkü moda sinemasında kıyafetin “nesne” olmaktan çıkıp psikolojik bir uzantıya dönüştüğü en rafine örneklerden biri. Tabii bir de film şunu gösteriyor. Ofisteki tek tiran Miranda Priestly değil, Reynolds Woodcock’un da bundan aşağı kalır yanı yok. Woodcock için moda bir hayat stili evet ama daha ziyade düzeni de temsil ediyor. Ve sabah kahvaltısının sesi bile o düzeni bozabiliyor, gerçekten. Emily ya da Andra rolünde, Vicky Krieps (dipnot kendisi şimdi Bottega Veneta elçisi) ve bu hikayenin Nigel’ı Lesley Manville. Yayınlanmamış Harry Potter nüshası yerine de mantarlar var.
Neon Şeytan (The Neon Demon)
IMDb: 6.1
Nicolas Winding Refn’in 2016 yapımı filminde Los Angeles moda dünyası bir peri masalı değil, bir yamyamlık ayini. Genç bir modelin yükselişini anlatırken güzelliğin piyasada nasıl dolaşıma sokulduğunu, nasıl tüketildiğini ve nasıl şiddet ürettiğini aşırı stilize bir korku estetiğiyle anlatıyor. Fimin odağında modanın asla aşamayacağı mitlerinden biri var: gençlik, saflık ve “yeni yüz” fetişi. Endüstrinin ne kadar yapay ve tehlikeli olabileceğinin de kanıtı gibi. Kırmızı halıda kıyafetleri efsane güzel taşıyan Elle Fanning başrolde. Kısacası: moda dünyasına âşık olanların değil, ondan biraz korkanların filmi.
Hazır Giyim (Prêt-à-Porter)
IMDb: 5.2
Süpermodellerden, süper hiç kimselere tam anlamıyla endüstri 101. Robert Altman’ın 1994 tarihli filmi, Paris Moda Haftası sırasında geçen çok karakterli bir kaos komedisi. Herkes bir yerlere koşuyor. Kimse tam olarak neden koştuğunu bilmiyor. Film, gerçek moda haftası atmosferi içinde çekildi ve podyum etrafında dönen medya, ego, PR, stil ve skandal devinimini neredeyse belgesel gibi aktarıyor. Biraz kaotik mi? Evet. Kitty Potter karakterinin de dediği gibi “Paris’te kural yok.” Ama zaten moda haftası dediğimiz de biraz öyle değil mi? Sophia Loren’den Julia Roberts’a, Rossy de Palma’dan Anouk Aimee’ye kadar herkes bu filmde.
Hayalet Hikayesi (Personal Shopper)
IMDb: 6.1
Moda dünyasında çalışıyorsanız kendinizi elbette bir noktada görünmez hissetmişsinizdir. Olivier Assayas’nın filmi, Paris’te bir ünlünün alışveriş asistanı olarak çalışan genç bir kadını izliyor. Kristen Stewart’ın canlandırdığı Maureen başkaları için alışveriş yapıyor. Onların kıyafetlerini deniyor, taşıyor, organize ediyor. Bana hep Assayas ve Stewart’ın yine ortak oldukları Sils Maria’nın devam filmi gibi gelmiştir. Bu hayalet hikaye çağdaş moda emeğini en doğru tonlardan biriyle yakalıyor: görünmezlik, hız, mesajlaşma, bekleme, teslimat, aracı olma hali. Birilerinin “hayat stili” dediği şeyin aslında başkalarının taşıdığı torbalar, denediği topuklular ve sustuğu duygular üzerinden kurulduğunu görürüz. O dönem Chanel’in başında olan Karl Lagerfeld, modaevinin elçisi Stewart’ın filmde giymesi için metalik elbise gibi özel kıyafetler de tasarladı.
Cinayeti Gördüm (Blow-Up)
IMDb: 7.4
Tüm fotoğrafçıların moodboard’unda olan o film. Michelangelo Antonioni’nin 1966 tarihli başyapıtı, Swinging London’ın mod, fotoğrafçılık ve gençlik kültürü atmosferinde. Başkahramanı bir moda fotoğrafçısı; ama film hızla görüntünün neyi gösterdiği ve neyi sakladığı üzerine bir modernite bilmecesine dönüşüyor. Bir fotoğraf her şeyi bozar mı? Tabii ki!
Gerçek Karakterler, Yarı Kurmaca Öyküler
Coco Chanel’den Önce (Coco Before Chanel)
IMDb: 6.6
Anne Fontaine’in filmi, Coco Chanel ikonunun henüz “mit”e dönüşmemiş erken yıllarına bakıyor: yetimhane, kabare, taşra, aşklar, çalışma ve kendi kendini inşa etme süreci. Audrey Tautou’nun performansı, Chanel’i hazır bir efsane gibi değil, irade ve yoksunluk içinden çıkan bir figür gibi kuruyor. Film Chanel estetiğinin sadece inci ve tweed’den ibaret olmadığını, aynı zamanda kadın bedenini sıkıştıran eski kodlara karşı bir hareket alanı açtığını hatırlatma konusunda başarılı.
Büyük Aşk (Coco Chanel & Igor Stravinsky)
IMDb: 6.3
Bu kez biraz gerilimli erotizm, biraz da karşımızda eriyip biten bir kadın için dökülen gözyaşları. Moda dünyasında en fazla kimin hikayesi anlatılmıştır yarışında herhalde Coco Chanel ve Yves Saint Laurent kapışıyordur. Jan Kounen’in filmi, Chanel ile Rus besteci ve orkestra şefi Stravinsky arasındaki söylenceye dönüşmüş ilişkiyi merkezine alıyor. Aşk, tutku, ihtiras… Anna Mouglalis ve Mads Mikkelsen başrolde. 1920’lerin Paris’inde modernizmin müzik, sanat ve moda arasında nasıl dolaştığını gösteriyor. Tüm zamanların en iyi açılış sahnesine de sahip olan film Chanel arşivlerine ve rue Cambon’daki dairesine erişimle hazırlandığından görsel olarak diğerlerinden ayrılıyor. Film Chanel’in minimal çizgisi ile Stravinsky’nin sert, devrimci müzik dili arasında tuhaf bir akrabalık kuruyor. O sırada fonda çalansa “bizimkisi bir aşk hikayesi, siyah beyaz film gibi biraz”. Stravinsky’nin Chanel’in evine ailesiyle yerleştiğini de belirtelim.
Gucci Ailesi (House of Gucci)
IMDb: 6.6
Moda dünyası aslında biraz reality show olabilir mi? Ridley Scott’ın filmi, Sara Gay Forden’ın kitabından uyarlanan, Patrizia Reggiani ile Maurizio Gucci arasındaki ilişkinin aile içi güç savaşı ve cinayet komplosuna dönüşmesini anlatan bir biyografik suç melodramı. Film gerçek olaylardan besleniyor, ama bunu gülünç bir abartı ve aşırı ihtişamla yapıyor. Bu film ciddi mi? Pek değil. Bu filme tarihsel hassasiyetle bakmak yerine zevk almak gerekiyor; doğruluğu değil, ihtirası yüksek bir anlatı olarak izlenince daha çok şey alabilirsiniz. En az Şeytan Marka Giyer’in ilk filminden dilimize dolanan replikler kadar çok fazla cümle verdi Lady GaGa. Sahi bu filmde GaGa oynuyordu ve zaten sırf onun için bile izlenir.
Yves Saint Laurent ve Saint Laurent
IMDb: 6.2 – 6.1
İkisi farklı film. Yönetmenleri ayrıştırıcı bir isim bulma konusunda çaba bile sarf etmemiş. İlk filmde (Yves Saint Laurent) tasarımcıyı Pierre Niney canlandırıyor. Dior’dan ayrılıp kendi evini kurduğu ilk yıllara odaklanıyor. Yani aslında en kırılgan ama en belirleyici dönem. Yanında Pierre Bergé var ki bu hikayede en az Saint Laurent kadar önemli bir figür. Film daha çok klasik bir biyografi gibi ilerliyor: yükseliş, başarı, biraz içsel çöküş, biraz yalnızlık. İkincisi, Saint Laurent yıldız bir kadroyla tasarımcının en parlak ama aynı zamanda en dağınık yıllarına odaklanıyor. Gaspard Ulliel, Louis Garrel ve Lea Seydoux, hatta dönemin süpermodeli, Aymeline Valade bile oradaydı.
Televizyon
Halston
IMDb: 7.4
Netflix’in 2021 yapımı mini dizisi, Halston’ın yükselişini, Studio 54 yıllarını, Liza Minnelli ile dostluğunu ve ticari genişleme ile marka kimliği arasındaki çarpışmayı anlatıyor. Amerikan modasının “lüks ama sportif, seksapaliteli ama işlevsel” modern çizgisini anlamak için Halston merkezi bir figür.
Dizi her zaman en ince biyografik derinliğe ulaşmasa da moda tarihinde markalaşma, lisanslama ve tasarımcının adının şirketleşmesi meselelerine bakmak için özellikle verimli. Biraz yükseliş, biraz çöküş yani klasik moda hikayesi. Moda tarihine meraklılar için dizinin en iyi yanı “Battle of Versailles”ın da canlandırılmış olması.
Cristóbal Balenciaga
IMDb: 7.4
Dizi, Balenciaga’nın İspanya’dan Paris’e uzanan yolculuğunu ve couture dünyasında nasıl neredeyse “tasarımcıların tasarımcısı”na dönüştüğünü anlatıyor. Dior’un bile ona “usta” dediği bir figürden bahsediyoruz. Ve yine dizinin en iyi yaptığı şey şu: Balenciaga’yı bir efsane olarak değil, bir iş insanı, bir zanaatkâr ve biraz da kontrol takıntılı biri olarak göstermek. Dedikodu kısmı: Balenciaga’nın Hubert de Givenchy ile olan ilişkisi.
Becoming Karl Lagerfeld
IMDb: 7.2
Bir ikon doğuyor. Karl Lagerfeld’i anlatan dizi Balenciaga’nın tam tersi ve Lagerfeld’in henüz “Karl Lagerfeld” olmadan önceki haline odaklanıyor. 70’ler Paris’i, Yves Saint Laurent ile olan rekabet, Pierre Bergé ile güç dengeleri… Yani moda tarihinin en dramatik dönemlerinden biri. Henüz o siyah gözlükler, beyaz at kuyruğu yok, Chanel de… Ama her şeyin geleceğini hissediyorsunuz.
Belgeseller
Eylül Sayısı (The September Issue)
IMDb: 7.0
İzleyici ikiye ayrılıyor. Biraz takım tutmak gibi. Şeytan Marka Giyer’ci misin? Yoksa Eylül Sayısı’cı mı? R.J. Cutler’ın 2009 tarihli belgeseli, Amerikan Vogue’unun 2007 Eylül sayısının hazırlanışını izletiyor… Konular toplantısı, Roma’da Sienna Miller’la kapak çekimi, New York ve Paris’te gerçekleşen moda çekimleri, endüstri ilişkileri ve Devil Wears Prada’da yer almaktan çekinen bütün tasarımcılar burada. Dergi yapım sürecini bir tür editoryal savaş alanı gibi gösteriyor. Merkezde elbette Anna Wintour var, ama filmin asıl gizli kalbi Grace Coddington. Film yalnızca “Anna gerçekten böyle mi?” merakı için önemli değil; editörlük denen şeyin zevk, ikna, seçim, eleme ve imge politikası olduğunu olağanüstü iyi gösterdiği için önemli. Moda medyasının nasıl çalıştığını anlamak isteyen herkes için temel metin.
In Vogue: The Editor’s Eye
IMDb: 7.2
HBO yapımı bu belgesel, Vogue’un en etkili moda editörlerinin yarattığı görsel dili merkeze alıyor ve başroldekileri değil fotoğrafın arkasında kalan isimleri görünür kılıyor. Derginin 120. yılı vesilesiyle hazırlanmış olması tesadüf değil; bu film tam anlamıyla bir kurumsal görsel hafıza turu. Yine Grace Coddington burada, ama Vogue’un 1940’lardan bu yana neredeyse her 10 senesine imzasını net bir şekilde atan efsane moda editörlerinin her biri kendi ikonik çekimlerini anlatıyor. Okul gibi, ders gibi. Tonne Goodman, Carlyn Cerf, Jade Hobson, Polly Mellen… Liste uzayıp gidiyor.
The First Monday in May
IMDb: 7.1
Andrew Rossi’nin belgeseli, 2015 Met Gala’yı ve ona eşlik eden “China: Through the Looking Glass” sergisinin hazırlama sürecini izliyor. Anna Wintour ile Andrew Bolton’ın nasıl çalıştığını, moda sergilemenin bir müze pratiği olarak nasıl kurulduğunu gösteriyor. Ve Rihanna’nın gelip gelmeceği sorusu… Belgeselin gerilimi burada.
Dior ve Ben (Dior and I)
IMDb: 7.2
Tasarımcılar gelir geçer, koleksiyonlar, kıyafetler de; sonra aklımızda o dönemler kalır. Birçoğu için birçok haklı sebepten dolayı modanın en zirvede, en yaratıcı olduğu dönemde Dior’un başında John Galliano vardı. Kimse haksız sayılmaz, hatta ben de buna katılıyorum. Ama benim için Raf Simons’ın Dior’daki yılları bir başka. Raf’ın Dior’da geçirdiği yaklaşık üç büçuk yıl benim için güzelliğin, zarafetin, şıklığın, minimal görkemin tam anlamıyla sözlük anlamı. Bu yüzden tıpkı The September Issue gibi döndüre döndüre izlediğim bir belgesel var.
Frédéric Tcheng’in filmi, Raf Simons’ın Dior’daki ilk haute couture koleksiyonunu hazırlayışını izliyor; sekiz haftalık yoğun süreçte atölye, prova, arşiv, terzilik ve kurumsal miras iç içe geçerken size de duygusal şölen yaratılıyor. Christian Dior’un yazılarından yapılan okumalar da geçmiş ile bugünü bilinçli biçimde birbirine bağlıyor. Film couture’ün “büyük fikir” kadar el emeği, atölye bilgisi ve zaman baskısı olduğunu berrak biçimde gösteriyor. Raf Simons burada mirasla boğuşan ve onu tercüme etmeye çalışan bir yorumcu gibi çıkıyor karşımıza. Moda yaratımının romantik değil, kolektif bir emek olduğunu hatırlamak için de mükemmel.
Dipnot: Sırada bir Dior belgeseli daha bekliyor bizi. Call Me By Your Name ve I am Love gibi filmlerin yönetmeni Luca Guadagnino, Jonathan Anderson’ın Maison’daki ilk aylarını takibe aldı. Heyecanla bekleniyor…
Valentino: Son İmparator (Valentino: The Last Emperor)
IMDb: 7.2
Matt Tyrnauer’ın filmi, Valentino Garavani’nin kariyerinin son perdesini, görkemini ve özellikle Giancarlo Giammetti ile olan yaratıcı/duygusal ortaklığını yakından izliyor. Film, sadece bir vedayı değil, bir moda imparatorluğunun duygusal mimarisini de kayda geçiriyor. Büyük ve önemli kişiliklerden öğrendiğimiz bir şey varsa o da modada ihtişamın aslında sıkı koreografiler, ilişkiler ve alışkanlıklar üzerine kurulu olduğu. Valentino’nun kırmızı halı zarafeti burada bir estetik tercih olmanın ötesine geçiyor ve bir hayat görüşüne dönüşüyor. Tasarımcı mitinin arkasındaki partnerlik yapısını görmek açısından da çok değerli.
Dries
IMDb: 6.8
Moda ve etrafındaki döngüler, koşturmacalar yoğun. İnsanın başı döndüğünde nereye sığınır: Bu cevap Dries Van Noten için gizli bahçesi. Antwerp Six, ekibinden Dries Van Noten’ın belgeselinde geri kalan bütün filmlerde karşımıza çıkan bir şey eksik: kaos. Kimse bağırmıyor, kimse kriz geçirmiyor, kimse hayatının geri kalanı sıradan ve o yoğun ana bağlıymış gibi yaşamıyor. Atölyesine gidiyoruz, beraber kumaşları seçiyoruz, sonra hep beraber o “arka bahçeye” sığınıyoruz. Dries’in gözünden modanın aslında yavaş da yaşanabileceğininin, farklı bir yolun da olduğunun kanıtı gibi bu film.
Bill Cunningham: New York
IMDb: 7.9
Sokak stilinin trend değil; bir refleks ve modanın – kıyafetlerin değil yaklaşımın – daha sade olduğu yıllar. Richard Press’in belgeseli, New York sokaklarını ve davetlerini yıllarca bisikletiyle ve üstünden asla çıkarmadığı mavi ceketiyle dolaşarak fotoğraflayan Bill Cunningham’ın portresi. Cunningham, trendi ünlülerde değil, hareket halindeki gerçek insanlarda arayan bir göz oldu hep. Moda tarihini genelde editörleri tasarımcılar ve markalar tarafından izledik; ama işin enönemli kısmını atlamayalım. Onu sokakta kimlerin nasıl giydiği de önemli. Bill Cunningham bu anlamda yalnızca fotoğrafçı değil, sokaklardaki zarafetin tarihçisi. Sokak stilinin Instagram’dan önce neye benzediğini görmek için vazgeçilmez.
Diana Vreeland: The Eye Has to Travel
IMDb: 7.5
Anna Wintour’dan çok önce Diana Vreeland vardı. İmaj yaratmanın önemini ondan daha iyi kimse bilemez. Öyle ki, moda tarihinde üretilmiş en pahalı dergi çekimi olarak bir zamanlar kayıtlara geçen “The Great Fur” karavan hikayesi için Richard Avedon, Polly Mellon ve Versuchka’nın başı çektiği bir ekibini bir aylığına Japonya’ya yollamıştı. Vreeland’in mottosu, “insan gözü sürekli gezmeli” der, kısacası imaj her şeydir. Harper’s Bazaar ve Vogue’da üstlendiği yayın yönetmenliği görevinin ardından o zamanlar Met’in Costume Institute balosundan sorumlu olduğu yıllarını anlatan bu belgesel, editörlüğü neredeyse şiirsel bir dünya kurma biçimi olarak sunuyor.
Filmde de karşımıza çıkan abartmayı seven teatral kişiliği, dergiciliği neredeyse hayat kurtaran doktorlar kadar önemli gösteriyor. Vreeland trend takip etmeyen trend icat eden biriydi, hatta bazen yalnızca bir cümleyle bir dönemin imgesini başlatıyordu. Bir moda editörünün neden sadece “iyi giyinen biri” olmadığını, aslında kültürel tahayyül kuran biri olduğunu anlamak için ideal. Bu arada meraklısına not: Diana Vreeland Memos: The Vogue Years, bu ikonik kişinin ofis içinde ekibine pasladığı notları bir araya getiren bir kitap.
Marc by Sofia
IMDb: 6.3
Sofia Coppola’nın yaptığı neredeyse bütün filmler bir açıdan moda filmi. Marie Antoinette, Bling Ring ya da Priscilla. 90’lardan beri yakın arkadaş oldukları Marc Jacobs üzerine çektiği 2025 belgeseli, Jacobs’ın yaratıcı evrenini, kişisel tarihini ve özellikle defileye hazırlık sürecini “yakın çevreden” bir bakışla ele alıyor. Sofia Coppola ile Marc Jacobs arasındaki uzun yıllara dayanan dostluk, filmi standart biyografik belgeselden daha kişisel bir portreye yaklaştırıyor. Marc Jacobs, Amerikan modasının en zeki, istikrarlı ve popüler yüzlerinden biri: grunge’ı lükse sokan, nostaljiyi camp’le kıran, gençlik kültürünü sürekli yeniden çerçeveleyen bir tasarımcı. Coppola’nın bakışı da Jacobs’ın dünyasına çok uygun; hafif melankolik, yüzeyde zarif ama altında çok dikkatli.
High & Low: John Galliano
IMDb: 7.1
Moda tarihinin en karmaşık hikayelerinden biri: John Galliano. Kevin Macdonald’ın bu belgeseli Galliano’nun hem zirvesine hem de çöküşüne bakıyor. Dior yılları, o teatral defileler, couture’un neredeyse sahne sanatına dönüştüğü anlar… Ve sonra o meşhur düşüş. O düşüş de öyle “yavaş yavaş gözden kaybolma” değil. Bir gecede, kelimenin tam anlamıyla. 2011’de Paris’te bir kafede sarf ettiği antisemitik ve ırkçı söylemler ortaya çıkıyor, videolar yayılıyor ve Dior’la yollar anında ayrılıyor.
Moda dünyasının en güçlü koltuklarından birinde oturan biri için neredeyse şok edici bir hızda gerçekleşen bir kopuş bu. Ama film bunu sadece bir “skandal” olarak anlatmıyor. Belki o noktaya nasıl gelindiğini kurcalıyor ya da bahaneler sunuyor: yoğun çalışma temposu, bağımlılık, yıllar süren baskı, o sürekli performans hali… Ve bir noktada kontrolün kaybı. Bir sanatçı kendi yarattığı karakterin içinde ne kadar kaybolabilir? Galliano’nun yarattığı dünyalar hâlâ büyüleyici. Ama o dünyaların arkasındaki insan da bir o kadar kırılgan, problemli ve zor.
