Tik-tak sesleri, akreple yelkovan, hızına yetişilemeyen saniye ibresi ve dahası… Saatin bu görünen yüzüne hayat veren mekanizmaya hiç yakından baktınız mı? Akrep ve yelkovanın birbirini nasıl takip ettiğini merak ediyor, bir saat nasıl çalışır sorusunu kendinize soruyorsanız gelin mekanizmaya yakından bakalım.

Bu yazıyı okumaya başlamadan önce saatinizi kulağınıza yaklaştırıp “tik-tak” sesini bir kez daha dinleyin. Birazdan sesin kaynağı, saate hayat veren büyülü mekanizmaya doğru bir yolculuğa çıkacağız çünkü. Birbirine bağlı olan çarklar, yaylar ve dişlileriyle bir kalp gibi ahenkli bir ritimle çalışan mekanizmaya doğru uzun bir yolculuk… İlk bilgi, düzgün çalışan bir saatte tik-tak sesini saniyede beş defa duyduğumuz olsun.

Saatlere mekanik ve quartz olmak üzere iki farklı mekanizma çeşidi hayat verir. Gücünü pilden alan quartz mekanizmalar 1970’li yıllardan bu yana saatçilik dünyasında. Bu tip mekanizmaların temel güç kaynağı “quartz kristali” adı verilen kristal. Kristalin elektriklenerek titreşimler oluşturmasıyla mekanizmanın salınımı sağlanıyor ve akrep ile yelkovanı hareket ettiren motor çalışıyor. Quartz mekanizma tipine kısa bir göz attıktan sonra gelelim bu yazının asıl konusu olan mekanik mekanizmalara. Onlarca bileşen, renkli vidalar, köprüler, el işçiliğiyle tasarlanan detaylar… Mekanik bir saatin hayranlık yaratan komplike ve muazzam dünyasına hoş geldiniz.

Bir Saat Nasıl Çalışır?

Mekanizma, en yalın haliyle bir saatin işlevlerini çalıştıran sistem olarak tanımlanabilir. Akrep, yelkovan ve saniye ibresi ile kronograf, takvim gibi komplikasyonlar mekanizma sayesinde çalışır.

Mekanik bir mekanizmayla çalışan saate hayat vermek için ilk adım kurma kolunun çevrilmesidir. Böylece enerji üretilir, bu enerji ana yay üzerine aktarılır. Yay sıkıştıkça enerji depolanır, bir sonraki adımda kontrollü bir şekilde serbest bırakılarak dişli ve yaylardan oluşan grubun çalışmasıyla saate güç verilir. Mekanik mekanizmalar da kendi içinde iki gruba ayrılır: Otomatik ve elle kurmalı mekanizmalar. Otomatik mekanizmalar bileğin hareketinden enerji alır, elle ayarlama gerektirmez. Bu işlev, rotor adı verilen parça sayesinde gerçekleşir. Saat, kullanan kişinin bileğinde hareket ettikçe rotor da saatin içinde sağa ve sola dönerek zembereğin kurulmasını sağlar. Elle kurmalı saatleri ise genellikle günde bir defa kurma koluyla kurarak ayarlamak gerekir.

Mekanizmaların genel çalışma prensibini kavradıktan sonraki adım, daha derinlere inerek bileşenlerini keşfetmek. Zira bir mekanizmanın içinde onlarca bileşenden oluşan başka bir dünya var. Standart bir mekanik mekanizmanın bileşen sayısı yaklaşık 130 civarındadır. Kronograf, takvim, Ay fazı gibi farklı komplikasyonları olan saatlerin mekanizmalarındaki bileşen sayısı da genelde daha fazla olur.

2 V Louvre
Vacheron Constantin tasarımı bir mekanizma örneği
Bir Saat Nasıl Çalışır?

Mekanizmanın Parçaları

Balans

Saat, enerjisini tulumba içindeki kurularak sıkıştırılmış yayın açma hareketinden alır. Balans sistemi, bu açılma hareketini düzenleyerek enerjinin kontrollü bir şekilde salınımını sağlar.

Baskı

Çarkların ve diğer hareketli parçaların ana plaka üzerinde sağlıklı bir şekilde konumlanmasını sağlayan kısımlardır.

Cenevre Mührü

İsviçre’nin Cenevre Kantonu sınırları içerisinde üretilmiş ve yüksek saatçilik standartlarına uyan saatlerin mekanizmalarına verilen bir derecedir. Bu mührü mekanizmaya basabilmek için sıkı kurallar içeren ve görsellikle alakalı birtakım gerekliliklerin uygulanmış olması gerekir.

C.O.S.C

Resmi İsviçre Kronometre Test Enstitüsü’nün kısaltılmasıdır. Mekanizmalar bu merkezde çeşitli koşullarda test edilir. Testler sonucunda kronometre sertifikası almaya hak kazanır.

Bir Saat Nasıl Çalışır?
IWC kalibre 52615

Eşapman

Eşapman, saatin çalışması için zemberekte biriken enerjiyi düzenli aralıklarla gerekli parçalara ileten sistemdir. Denge çarkı ve denge yayı, maşa ve çelik çark sisteminin tamamını oluşturan düzeneğe eşapman adı verilir. Saatlerdeki tik-tak sesinin kaynağı eşapman sistemindeki palet maşasıdır.

Güç Rezervi

Mekanik saatler belirli bir güç rezervine sahiptir; otomatik saatler kolda kaldığı müddetçe çalışmaya devam eder, kurmalı saatlerin ise düzenli çalışmaları için belirli aralıklarla elle kurulması gerekir. Güç rezervi göstergesi, küçük bir ibre yardımıyla saatin zembereğinde ne kadar enerji kaldığını gösterir. Güç rezervi göstergesi kadranda ya da mekanizma tarafında olabilir.

Mavileştirilmiş Vidalar

Üst düzey saatlerde görülen koyu mavi vidalar. Mavileştirilmiş çelik vidaların en uzun ömürlü vida tipi olduğu görülür.

Pahlama

Çarklar hariç mekanizmayı oluşturan pek çok parçanın yüzey kenarlarının belli bir açıyla kesilmesi işlemi.

Perlaj

Dairesel dekor veya inci desenidir. Üst üste konmuş daireler şeklindedir. Genellikle mekanizmanın plakalarına uygulanan bir süslemedir. Bir avuç dolusu inci çizimine benzediği için bu ismi almıştır.

Bir Saat Nasıl Çalışır?

Rotor

Otomatik mekanizmalarda saatin sürekli çalışmasını sağlayan, genellikle mekanizmanın arka tarafında bulunan ağırlığa verilen isim. Rotorun dönmesiyle saatin kurulması sağlanır.

Tulumba

Mekanik saatlerde enerjinin depolandığı yapı. İçinde bulunan zembereğin sıkıştırılmasıyla enerjiyi depolar ve kontrollü salınım için balansa doğru çarklarla iletir.

Bir Saat Nasıl Çalışır?

Taş (Jewel)

Ana plaka ve baskılar arasında dönen çarkların bağlı olduğu millerin plakalara temas noktalarına sürtünmeyi en aza indirmek için taşlar konulur. Bu taşlar, değerli taşların sentetik olarak üretilmiş kopyalarıdır. Taşların üzeri çok ince bir yağ tabakasıyla kaplanır ve sürtünme oranı azaltılmış olur. Saatin komplikasyon sayısı arttıkça çark sayısı ve taş sayısı artar.

Zemberek

Otomatik veya elle kurmalı saatlerde tulumbanın merkezinde bulunan ana yay. Zemberek, saatin kurma sistemi tarafından sıkıştırıldığında gerilir ve tulumbaya bağlı çarkı döndürür. Ana görevi enerjiyi biriktirerek eşapman gibi düzenleyici bir organa aktarmaktır.