İran Sinemasının En İyi Filmleri

Hapishane günlerinde ona işkence eden adamı günlük hayatında bulduğuna inanan bir adam, bir kaza sonucu bulduğu kişinin munis bir aile babası olduğunu görünce kararından emin olamıyor. Ve kader arkadaşlarını günlük hayatlarının akışında arayıp bularak öç alma hikâyesine ortak ediyor. Düğün günlerinde bile her şeyi yarım bırakarak gerçeğin peşine düşen gelin ve damat detayı da çok güldürüyor. Mizahi öğelerle başlasa da sonlara doğru trajik bir finale giden ve Cannes Film Festivali’nden Altın Palmiye ile dönen bu filmi, Panahi hapisten çıktıktan sonra parmaklıklar ardında kalan insanlar için yapmak istemiş ve gerekli izinleri almadan çekimleri tamamlamış.

Turtles Can Fly / Lakposhtha Parvaz Mikonand (2004)

Bahman Ghobadi
IMDB: 8.0

Bahman Ghobadi’nin “Kaplumbağalar da Uçar” filmi, savaşın karanlığı içinde insan ruhunun direncini ve umudun kırılgan ışığını anlatan çarpıcı bir yapıt. 2003’te ABD’nin Irak’ı işgalinden hemen önce, Kürdistan bölgesinde geçen hikâye; savaşın ortasında hayatta kalmaya çalışan bir grup çocuğun gözünden dünyayı izletiyor bize. Ghobadi, bu çocukların masumiyetini, korkularını ve direnişlerini öylesine sade ama vurucu biçimde perdeye taşıyor ki, film bir belgesel gerçekliğiyle izleyicinin içine sızıyor. Her bir sahnede, çatışmanın en savunmasız yüzü olan çocukların yaşadığı travmanın yankısını hissediyorsunuz. Yine de film, acının tam ortasında bile insan kalmanın, gülümsemenin ve dayanışmanın mümkün olduğuna dair bir umut taşıyor.

“Kaplumbağalar da Uçar”, yalnızca bir savaşın hikâyesi değil; insanlık hâlinin, kaybın ve direncin bir portresi. Paramparça olmuş hayatlar arasında paylaşılan küçük neşe anları, Ghobadi’nin kamerasında insan ruhunun inatçı yaşama isteğine dönüşüyor. Etkileyici görselliği ve içten performanslarıyla film, gerçekten umut etmenin önemini gösteren başarılı bir yapım.

A Seperation / Jodaeiye Nader az Simin (2011)

Asghar Farhadi
IMDB: 8.3

2012 yılında “En İyi Yabancı Film” kategorisinde Oscar heykelciğini kucaklayan ve bu ödülü kazanan ilk İran filmi olan “Bir Ayrılık” iki kadın ve iki kız çocuğu üzerinden ayrılığın hikâyesini anlatan bir Asghar Farhadi filmi. Farhadi, Simin ve Nader’in evlilik krizini yalnızca kişisel bir kopuş olarak değil, modern İran’ın ahlaki ve yapısal gerilimlerinin mikrokozmosu olarak ele alıyor.

Her karakter haklı ve haksız olmanın sınırında, “gri alanlarda” sıkışmış durumda; mahkeme salonları, ev içi tartışmalar ve dini sorgular iç içe geçerek adaletin ne kadar göreceli bir kavram olduğunu gösteriyor. Bir tarafta modern İran toplumunun damarlarında dolaşan öfke, suçluluk ve çaresizlik hissi; diğer tarafta ise kadının toplumsal rolü, sınıfsal uçurumların ve ahlaki ikilemlerinin bir evin dar duvarları arasında yankılanması… “Bir Ayrılık”, kişisel bir dramı evrensel bir trajediye dönüştüren, karakterleriyle empati kurmamızı zorlayan, ama tam da bu zorlanmadan doğan bir yüzleşme filmi. Filmi izledikten sonra aldığı puanları ne kadar hak ettiğini anlayacaksınız.

A Time for Drunken Horses/ Zamani Baray-e Masti-e Asbha (2000)

Bahman Ghobadi
IMDB: 7.7

Listemizde bir Ghobadi filmi daha var. Ghobadi’nin ilk uzun metrajlı filmi olan “Sarhoş Atlar Zamanı” Cannes Film Festivali’nde Altın Kamera Ödülü (Caméra d’Or award) aldı. Sonu belirsiz ve ani olsa da “Sarhoş Atlar Zamanı”, izleyicisini uzun süre bırakmayan bir etki yaratıyor. Kürdistan’daki yaşamın çıplak gerçekliğini ve savaşın geride bıraktığı ruhsal enkazı bu denli dürüst anlatabilen az filmden biri diyebiliriz aslında. Ghobadi’nin kamerası, umudun en kırılgan hâlinin bile insana nasıl tutunabildiğini gösterirken, bizi hem öfkeye hem de derin bir empatiye davet ediyor.

Engelli kardeşi için umut arayan bir genç kızın kaderi, kabile düzeninin acımasız dengeleri içinde bir anda siliniyor. Gelenek, yoksulluk ve çaresizlik üçgeninde sıkışmış bir toplumu, Kürdistan’daki köy yaşamının zorluklarını, doğa koşulların sertliğini ve kadınların kader üzerindeki sınırlı söz hakkını çarpıcı biçimde gösteren film, zaman zaman seyretmesi güç bir gerçekliğe dönüşüyor. Evet zor bir film. Yine de, Maji’ye çevresindekilerin gösterdiği sevgi ve kabul, hikâyenin içindeki en insani dokunuşu oluşturuyor.

Leila’s Brothers / Baradaran-e Leila (2022)

Saeed Roustaee
IMDB: 7.9

Anne babası ve dört erkek kardeşine bakan Leyla’nın hikâyesini anlatan “Leyla’nın Kardeşleri” İran’ın ağır ekonomik yaptırımlar altında ezildiği, enflasyonun hayatı dayanılmaz kıldığı bir dönemde yoksulluğun kıskacında hayatta kalmaya çalışan bir aileyi odak noktasına alıyor. Leyla, bu ekonomik koşulların altında aileyi darboğazdan çıkaracak bir plan yapıyor.

75. Cannes Film Festivali’nde Fipresci ödülü kazanan ve Saeed Roustayi’nin uzun metrajlı üçüncü filmi olan “Leyla’nın Kardeşleri”, yönetmenin en sevilen eserlerinden biri oldu. İran’ın sosyo-ekonomik manzarasını tüm çıplaklığıyla gözler önüne seren yapım, İran gibi zorlu koşulların yaşandığı ülkelerde bile kadının cesaretini, gücünü ve direnişini anlatıyor. Mücadeleler, çatışmalar, anlaşmazlıklar ve çıkış formülleri gibi temaları orta sınıf aileler üzerinden anlatan bu yapımda oyuncuların performansı da göz dolduruyor. Üç saate yakın süresine rağmen sürükleyiciliği ile izleyiciyi alıp götüren filmde İran’ın dram ve sefaletle harmanlanmış çarpık düzenine bir kez daha şahit oluyorsunuz.   

Holy Spider (2022)

Ali Abbasi
IMDB: 7.3

2022 yılının en ses getiren yapımlarından biri de Ali Abbasi’nin yönetmen koltuğunda oturduğu “Kutsal Örümcek” filmiydi. Film, 2000 yılında gerçekten de İran gündemini meşgul eden gerçek olaylar dizisine dayanıyor. Filmde, gerçekte olmayan bir gazeteci bir senede 16 seks işçisi kadını öldüren seri katil Saeed Hanaei’nin yakalanma sürecini takip ediyor. Bir yandan da katil Hanaei’nin bir aile babası olduğu ve kimsenin şüphesini çekmeyerek yaşamına devam ettiği günlük düzenine tanık oluyoruz.

Rahatsız edecek derecede gerçekçi cinayet sahnelerinin gerçekçiliği ile kadın gazetecinin yaşanan tüm bu olayların peşine düşmesi filmin en can alıcı kısımlarını oluşturuyor. Filmin ismi de seri katil Hanaei’nin kendisine “Örümcek Katili” demesinden geliyor. Kadınların ölümünü çok da umursamayan emniyet güçlerinden de cesaret alan ve cinayetlerine devam eden katil, toplumu günahkârlardan arındırdığını söyleyerek kendisine bir kahramanlık payesinin verilmesini istiyor. Abbasi’nin bu filmi çekerkenki motivasyonunun öfke olduğunu söylemesine şaşmamak gerek.

There’s No Evil / Sheytan Vojood Nadarad (2020)

Muhammed Resulof
IMDB: 7.5

Sürgünde yaşayan dünyaca ünlü İranlı yönetmen Muhammed Resulof’un başyapıtlarından biri diyebileceğimiz “Şeytan Yoktur” idam cezası ve baskıcı rejimi sorgulayan 4 kısa öyküden oluşuyor. 2020 yılında Berlin Uluslararası Film Festivali’nden Altın Ayı ile dönen film de gizlice çekilmiş ve İran’da yaşanan dramı gözler önüne sermişti. Kısa filmler içinden en dikkat çeken ise filme ismini de veren “Kötülük Yok”.

Heshmat adında bir aile babası, çok sevdiği kızı ve eşiyle birlikte İran’da yaşıyor. Zaman zaman kızını ve eşini alarak kayınvalidesini görmeye gidiyor. Buraya kadar günlük hayatın akışında bir aile izliyoruz. Ancak Hesmat, sabah çok erkenden uyanıp işe gitmek için isteksizce giyinirken, onun aslında ailesini geçindirmek için korkunç bir mesleğin erbabı olduğunu anlıyoruz. Diğer hikâyeler de idam cezasından farklı şekillerde etkilenen başka kişileri anlatıyor. Çarpıcı sahneleri, ters köşeleri, sinematografisi ve üslubuyla kelimenin tam anlamıyla İran sinemasının en iyi filmlerinden biri.  

Persepolis (2007)

Vincent Paronnaud, Marjane Satrapi
IMDB: 8.0

İran sineması deyip de artık bir klasik mertebesine ulaşmış ve yayınlandığı yıl Oscar ödüllerine de aday olan “Persepolis”i de anmadan geçmeyelim. Marjane Satrapi’nin aynı ismi taşıyan ve çizgi roman olarak yazılmış otobiyografisinin sinemaya uyarlanması olan film, tamamen orijinaline sadık kalınarak yapılmış. Film, İran İslam Devrimi’nin toplumda yarattığı köklü dönüşümleri, dokuz yaşındaki Marjane’nin gözünden anlatıyor.

Yaşıtlarına göre erken olgunlaşmış, meraklı ve dobra bir çocuk olan; punk, Iron Maiden ve ABBA gibi grupları dinleyen Marjane, politik çalkantılarla şekillenen bir dünyada büyüyor. Şah rejiminin devrilmesinin ardından, kısa süreli bir özgürlük umudu yerini hızla radikal İslamcı yönetimin katı kurallarına bırakıyor. Bu olayların ardından yurt dışına giden, sonrasında vatan hasreti çekip ülkesine dönerek evlenen ancak İran’da daha fazla yaşayamayacağını anlayan Marjane, en sonunda Fransa’ya yerleşmeye karar veriyor. Yayınlandığı dönem de çok popüler olmuş bu animasyon belki de yıllar sonra hiçbir şeyin değişmediğini görmek için de tekrar izlenmeli.

Woman and Child (2025) / Zan va bache

Saeed Roustaee
IMDB: 5.8

IMDB puanı düşük olsa da bu yazıda yer vermek istediğimiz film, bu yılın Filmekimi seçkisinde yer alan yeni Saeed Roustaee filmi olan “Woman and Child”. Yapım, dilimize “Ceza” olarak çevrildi. Özellikle başrol karakter Mahnaz rolünde izlediğimiz Parinaz Izadyar, hem güzelliğiyle hem de oyunculuğuyla göz dolduruyor.

Filmin farklılık yaratan kısmı, bağımsız ve ayak direyen zeki bir bekâr anne olan Mahnaz. Asi oğlu ve küçük kızına tek başına bakan Mahnaz’ın bir yandan annesi ve kız kardeşiyle de olan ilişkisine şahit oluyoruz. Yeniden evlenmeye hazırlanan Mahnaz’ın başına hiç beklenmedik olaylar geliyor ve çevresindeki insanlarla olan ilişkisi değişiyor. Ancak hem beklenmedik trajik bir olay hem de bu olay sonrasında yaşadıkları sonrası cezalandırılıyor. Tıpkı İran’daki çoğu kadın gibi, erkekler tarafından eziliyor. Haylaz oğlu Aliyar’ın haytalıkları, onun öğretmeniyle olan sorunları da filmin ince işlenen kısımları. Etkileyici bir film.

My Favourite Cake (2024) / Keyke Mahboobe Man

Maryam Moghadam, Behtash Sanaeeha
IMDB: 7.4

“En Sevdiğim Pasta”, iki yaşlı ve tatlı insanın kısa süren aşk hikâyesini anlatıyor. Mahin ve Faramarz’ın yolları kesiştiğinde, tıpkı bir mıknatısın iki kutbu gibi birbirini çekiyorlar. Aşksız geçen yılların ardından, bir gecelik dansla bütün yoksunluklarını geride bırakıyorlar. Film, klişelerden uzak dili, yalın diyalogları ve oyuncuların kusursuz performanslarıyla sıradan bir hayatı olağanüstü bir sadelikle anlatıyor. Gösterişsiz ama sarsıcı bir sinema deneyimi sunuyor da diyebiliriz aslında.

Mahin’in yalnızlığı, utangaçlığı, naif ve tatlı halleri seyirciye hemen geçiyor. Beklenmedik sonu ise yıllarca unutulmayacak cinsten. Bu film, “Beyaz İneğin Türküsü”nün ardından Maryam Moghaddam ve Behtash Sanaeeha’nın birlikte yönettikleri ikinci uzun metrajlı film. “En Sevdiğim Pastam”, prömiyerini Şubat ayında Altın Ayı için yarıştığı Berlin Film Festivali’nde yaptı. Ancak yönetmenlerin seyahat yasağı ve cezai suçlamalar nedeniyle festivale katılamadığını not düşelim.  

Hit The Road (2021) / Jaddeh Khaki

Panah Panahi
IMDB: 7.2

Panah Panahi’nin yönetmen koltuğunda oturduğu “Yola Çık” filmi, son yıllarda izleyebileceğiniz en etkileyici ve canlı İran yapımlarından biri. Komedi ve trajedinin ustalıkla harmanlandığı filmde sürgün edilen bir aile ile birlikte bir yolculuğa çıkıyoruz. Küçük çocuğun yaramazlıkları ve aile arasındaki şakalar bile aslında toplumsal baskıların ve doğdukları ülkeden ayrılmak zorunda kalmalarının acısına karşı bir savunma hattı gibi işliyor. Bakışlardaki sessiz acılar, kara mizah ve küçük çocuğun yerinde duramaz halleri filmin ruhunu oluşturan dinamikler arasında. İran’ın melankolik, yalnız, kasvetli ama bir yandan da büyüleyici olan manzarası da cabası.

Çok derin ve üzerine düşünülmesi gereken bir yapım. Komik, hüzünlü ve dokunaklı. “Yola Çık” 2021 Cannes Film Festivali’nde Yönetmenlerin On Beş Günü seçkisinde ilk gösterimini yaptı ve BFI Londra Film Festivali ile Singapur Uluslararası Film Festivali’nde büyük ödüller kazandı.

Mesafelere Meydan Okuyan Aşk Filmleri

HBO Max’te İzlemeniz Gereken Diziler

Mubi’de İzleyebileceğiniz Unutulmaz Türk Filmleri