İyi lakerda nasıl olmalı, palamut çiğ yenir mi, Sinop’ta neyin tadına bakmalı? Yolu Lakerda Festivali’ne düşenler için deniz kokulu, bol lezzetli bir Sinop hikâyesi.

Bizim memleketin en büyük sorunlardan biri çoğu şeyin İstanbul başta olmak üzere üç büyükşehirde toplanması. Yüksek gelirli iş olanakları, canlı bir sosyal hayat, farklı mutfaklara sahip restoranlar, konserler, sanatsal faaliyetler, türlü türlü etkinlikler… Bunlara bir arada erişmek istiyorsanız ülke sizi büyükşehirlere mahkum ediyor. Bu da durmaksızın göç etmeyi, herkesin aynı yerde toplanması nedeniyle kalabalığı, pahalılığı, emlak rantını, sıkışıklığı, siniri ve stresi beraberinde getiriyor.

Lakerda Festivali için davetli olduğum Sinop’u gezerken aklımdan bu düşünceler geçiyordu çünkü bu şehri gerçekten de sevmiştim. Burası küçük, sokak hayvanlarına iyi davranan medeni insanların yaşadığı, etrafın cıvıl cıvıl olduğu, herkesin istediği gibi giyindiği ve rahat hareket ettiği güzel bir sahil kenti. Çoğu insanın aklından “burada yaşanır” düşüncesinin geçmesi tesadüf değil.

Sinop Lakerda Festivali Busra Yesilay 1
Fotoğraf: Büşra Yeşilay

Aslında bu düşüncelerin uyanmasında Lakerda Festivali de önemli bir etken oldu. Bu yıl yedincisi düzenlenen festivalin “mış” gibi yapılmayan, alanında yetkin kişilerin gelip de konuşmalar yaptığı, şeflerin mutfak atölyeleri düzenlediği, Anjelika Akbar’ın piyano resitali ve Sema Moritz’in güçlü sesiyle insanları büyülediği (Sema Moritz’i ilk kez canlı dinledim ve keyifli bir sofraya eşlik edecek bir çalma listesi hazırlayanlara hararetle tavsiye ederim), festival alanında Sinop’a özgü her bir lezzetin tadılabildiği ve sergilendiği hayli kalabalık, halktan ve turistlerden ilgi gören, kente kimlik kazandıran önemli işlerden biri olduğunu anladım.

Sinop denizle kucak kucağa yaşayan ve balıkçılıkla geçimini sağlayan pek çok ailenin yaşadığı bir yer. Denizcilik burada babadan, anadan oğluna/kızına aktarılan bir kültür, aile mirası. Böyle bir yerde balık ve her türlü deniz ürününe en taze haliyle ulaşmak mümkün. Üstelik fiyatlar da makul. Mesela biz eşimle birlikte festival için Sinop’ta iken palamutun tanesi 50 TL’den satılıyordu, sonrasında üç tanesi 100 TL’ye kadar düştü. Muhteşem bir protein kaynağı olan palamudun en lezzetli olduğu aylarda baş tacı edilmesi gerekiyor ve şehir de festival de bunun hakkını veriyor.

Sinop
Fotoğraf: Ttart (Getty Images)

Çiğ Palamut Olur Mu?

Örneğin Levon Bağış’ın sunumuyla Apartıman Yeniköy’ün şefi Burçak Kazdal ve Yeniköy Balıkçısı’nın şefi Kaan Kayhan önderliğinde düzenlenen “Denizden Direkt Sofraya” atölyesi palamut sever katılımcılar açısından zihin açıcı oldu. Şeflerimiz öncelikle yeni tutulmuş palamudun en yağlı ve etli kısmını ayırdılar ki çıkardıkları parçada kılçık namına bir şey yoktu. Sonrasında bu parçayı “tek lokmalık” olarak böldüler ve üzerine kaliteli zeytinyağı ile büyük parçalar halinde yaprak tuz serpip servis ettiler.

Çiğ balık -denizden- doğrudan tabağa alındığı ve balık çok az işlemden geçtiği için uzanan eller tereddütlüydü ama bu üçlü birleşimin oluşturduğu “tek lokma” o kadar lezzetliydi ki herkesin aklı gitti. Bu satırları yazarken tadı hâlâ damağımda. Balık parçaları servis edilirken Burçak Kazdal özellikle yaprak tuz kullandığını, onun vereceği çıtırtıyı ve ardından damakta artarak göstereceği etkiyi hususi olarak istediğinden bahsetti. Dediği her şeyi balığı çiğnerken tecrübe ettim ve tuz kullanımına ilişkin bu tüyoyu heybeme attım. Tabii iş bununla kalmadı, sonrasında limon kabuğu rendesi, mor soğan ve tuzla sunulan bir palamut eti geldi. Ardından da tropikal meyve, çeşitli sebzelerin suları ve baharatlar hep birlikte çırpıcıdan geçirildi ve ortaya çıkan kıvamlı, acı sos çiğ palamutların üzerine döküldü. Bunlar da lezizdi. Atölye sonrasında dinleyici ve yiyicilerden biri Burçak Kazdal’a yanaşıp, “Palamudu bugüne kadar hep pişirip de tükettim ama balığa bu muameleyi yapmak adeta cinayetmiş. Bu balık çiğ yemek için yaratılmış!” diyerek mutluluğunu paylaştı.

Sinop Lakerda Festivali Busra Yesilay 3
Fotoğraf: Büşra Yeşilay
Sinop Lakerda Festivali 01suray
Fotoğraf: Süray Cingöz Atış

Bu atölyeyi değerli buldum çünkü şefler ortak bir çalışmayla Sinopluların kafasında yer etmiş belli başlı kalıpları kırıp, onları balığı değerlendirebilecekleri başka yöntemlerle tanıştırdılar. Burçak Kazdal veya Kaan Kayhan’ın İstanbul’daki restoranlarına gitseniz muhtemelen çiğ balığın farklı tekniklerle işlenerek önünüze geldiği tabaklarla karşılaşırsınız. Sizin için ulaşılabilirdir. Bu durum yazının başında belirttiğim gibi pek çok şeyin İstanbul gibi büyükşehirlerde toplanmış olması hususunun sağlaması. Ancak Anadolu şehirleriyle İstanbul’un, İzmir’in veya Ankara’nın kâh gastronomik kâh kültürel bağlantısını “Sinop Lakerda Festivali” gibi girişimlerle sağlamak mühim ve yararlı. Böylelikle büyükşehirlere olan mahkûmiyet son bulabilir.

Tabii mutfak atölyeleri bununla sınırlı değildi…

  • Yaptığı lakerdaları fırsat buldukça severek tükettiğim, Aylak Lakerda’nın sahibi Aylin Örnek lakerda yapımının inceliklerini anlattı. Eğer lakerda yapımını merak ediyorsanız Aylin’in Vedat Milor’un kanalındaki “Lakerda Nasıl Yapılır?” videosunu izleyebilirsiniz. Ayrıca Sinoplu İsmail Göksu da festivalin son günü “Lakerda Atölyesi” düzenledi.
  • Maria’nın Bahçesi’nin sahibi Maria Ekmektsioglou, “Sinoplu Kadın Aşçılardan Balık Yemekleri” atölyesini yönetmesinin yanı sıra soğanlı, kuş üzümlü tencere palamuduyla damakları çatlattı.
  • Danışman şef Seray Öztürk’ün yeşil domatesli palamut pilakisi, İzmir’deki Balmumu Dükkan Lokanta’nın sahibi Ahmet Güzelyağdöken’in farklı lakerda sunumları, Sinop’taki Esra’nın Mutfağı restoranının sahibi Esra Çakır’ın cevizli palamudu akılda kalan diğer lezzetlerdi.

Şimdi de festivalin ana konusu olan lakerdaya dönelim. Saatolog’daki “Yanlış Cevabı Olmayan Bir Oyun: Yemek & Şarap Eşleşmeleri” yazımda lakerdanın eşlikçisi olarak Emir’den yapılan şarapları göstermiştim. Buradan da anlayabileceğiniz üzere çilingir sofralarının vazgeçilmezi olan bu lezzet ayrıca iyi de bir üzüm dostu.

Festivalde, “Lakerda: Tarih, Bellek, Zanaat” sunumunda lakerdayı “İstanbul’dan dünyaya kıymetli bir armağan” olarak tanımlayan Tan Morgül bu meseleye en çok kafa yoran isimlerin başında geliyor. Okuyor, araştırıyor ve araştırmalarını da paylaşıyor.

Tan Morgül der ki “lakerda” adı çoğunlukla kolyozla, zaman zaman da “uskumru benzeri” balıklarla özdeşleşen Latince lacertos’tan gelir ve lakerdanın torikten mamulü sonraki dönemlerin alametifarikasıdır. Buradan da anlıyoruz ki lakerda aslında çiğ balığı tuzlayarak saklama tekniklerinden biri ve zamanla tekniğin adıyla ürünün adı özdeş hale gelmiş. Bu araştırmanın detaylarını öğrenmek isteyenler Tan’ın “Lakerda’nın Kökenine Dair (v.2)” yazısını okuyabilirler.

Lakerda Nasıl Olmalı?

Asaf Muammer’in İstanbul Balık Kültürükitabındaki “Lakerdanın keskin bir bıçakla kesilmiş olan sathında, az çok sarıya kaçan bir pembelik vardır. Kırmızı soğanın koyu rengi, bununla bir kontrast teşkil ettiği cihetle daha iştah açıcı bir manzara teşkil eder. Aynı mülahaza, maydanozun koyu yeşil rengi için de varittir” ifadesinde kendini bulan bu muhteşem lezzeti ortaya çıkarmak için uzun uğraşlar veriliyor. Toriği alıyor, temizliyor, tuzda bekletiyor, başından ayrılmıyorsunuz. Neticede bekledikçe tadı yoğunlaşıyor, kuvvetleniyor. Adeta şaha kalkıyor. Evde bir kere lakerda yapmış ve güzel bir sonuç almıştım. Lakerda üretimi zor değil ancak uğraştırıcı. İyisini yapmak ve tuz oranını tutturmak içinse ustalık gerekiyor.

Ustaları diyor ki iyi lakerda öncelikle hoş kokusuyla burna ve pembeliğiyle göze hitap etmeli. Dış yüzeyi ne çok yumuşak ne de sert olmalı, bir diriliği bulunmalı. Zaten lakerda bu kendine has dokusu nedeniyle “lokum” gibi oluyor. Çiğnenirken hafifçe dişe gelmesinin yanı sıra yumuşaklığıyla adeta damakta kaymak gibi akması yapısından ileri geliyor. Tadına baktığımızda ise denizin kokusu ve lezzeti balığa, oradan lakerdaya ve nihayetinde bize geçmeli. Ayrıca tuz balığın lezzeti gölgeleyip de baskın unsur haline gelmemeli.

Sinop Lakerda Festivali Busra Yesilay 2
Fotoğraf: Büşra Yeşilay

Sinop lakerdası ise biraz daha farklı. Lakerda burada genelde torikten değil, palamuttan yapılıyor ve tuz oranı İstanbul’dan alıştıklarımıza göre hayli fazla. Ben Sinop’ta çeşitli restoranların ve paketlenmiş halde farklı üreticilerin lakerdalarını denedim ve hemen hepsini fazla tuzlu buldum. Tuz balık tadının önüne geçiyordu. Aposto’dan Reyhan Ülker bu konuda zihnimi açan bir değerlendirme yaptı ve Sinop’ta lakerdanın tek başına değil de farklı yemeklerle birlikte sıklıkla tüketildiğinden bahsetti. Araştırınca gördüm ki Sinop’ta mısır çorbası, yöresel bir yemek olan, pazı, ıspanak, dereotu, pırasa ve lahana gibi mevsim yeşillikleriyle yapılan “Bilegi”, çeşitli pilavlar ve daha birçok başka yemek yanına lakerda katık ederek tüketiliyor. Hâl böyle olunca yemeği tuzsuz yapıp, tuzu lakerdadan almak olası bir seçenek olarak karşımıza çıkıyor.

Dönelim “Buzda Değil, Tuzda Balık” sloganına sahip festivalin zirve noktasını oluşturan ve en iyi lakerdanın seçildiği yarışmaya. Beş kişiden oluşan jüri, 28 lakerda arasında yapılan ön eleme sonrasında geriye kalan 10 lakerdayı finalde yarışmaya uygun gördü ki bu lakerdaların bir kısmını ben de tatma fırsatı buldum. Gerçekten de hepsi başarılıydı ve Sinop’taki diğer lakerdalarda bulunan yoğun tuzluluk sorunu bu lakerdalarda yoktu. Keza jüri üyelerinden Elvan Uysal Bottoni de bu yılki lakerdaların, geçmiş yıllara kıyasla tuzu daha az hissettirdiğinden bahsetti. Bana göre şöyle bir öneri getirmek mümkün: Sinoplular tek başına masanın gözdesi olacak, herhangi bir şeyle tüketilmeyecek lakerdaları daha az tuzlu olarak üretirken, yemeklere katık edecekleri lakerdaları daha tuzlu ve “klasik” denebilecek tarzda yapabilirler. Böylelikle farklı damaklara uygun lakerdalar bulunabilir.

Sinop Lakerda Festivali 01suray
Fotoğraf: Süray Cingöz Atış

Sonuçta, 2026 yılında düzenlenen en iyi lakerda yarışmasına geçmiş yıllara göre daha az katılım olduğunu belirten jüri üyeleri, buna karşılık niteliğin arttığını ve iyi lakerdaların arasından en iyisini seçmeye gayret gösterdiklerini belirterek ilk üçü açıkladılar: Turgay Uzunoğlu’nun lakerdası birinci olurken, Nihal Çil ikinci, Özgür Demirci ise üçüncü oldu. Sinop’a lakerda sayıklayarak gidecekler bu isimleri akıllarında bulundursun.

Sinop’ta Ne Yenir?

Bu arada eğer Sinop’a gitmeyi düşünüyorsanız gezinizi kesinlikle Lakerda Festivali’ne denk getirmenizi öneririm. Ve Sinop’a gelmişken yemeniz gereken tek şey balık ve diğer deniz ürünleri değil, buranın öne çıkan başka lezzetleri de var. Ancak balık ve deniz ürünleri demişken belirteyim ki bunları yemek için özel bir restoran adı vermeyeceğim çünkü bu konuda şehrin yüksek bir standardı var. Kötüsüyle kolay kolay karşılaşmazsınız. Özellikle Karadeniz mezgitine de bayıldığımı belirteyim.

Sinop’un en ünlü ve ününü hak eden lezzetlerinden biri de mantısı. Yarısı yoğurtlu, yarısı cevizli şekilde sunulan karışık tabakları tercih edebilirsiniz. Örnek Mantı ve Teyze’nin Yeri gezi listelerine eklenebilir. Et yemeyenler “Boranaşı” denen, çökelek, süzme yoğurt, taze nane ve dereotundan oluşan bir iç harçla sunulan mantıyı deneyebilirler. Tabii et yiyenler de tadına baksın, gayet leziz bir yemek.

Sinop Lakerda Festivali
Sanatçı Vardal Caniş’In Festivale Özel Hazırladığı Çalışma
Sinop ve Lakerda Festivali
Sanatçı Vardal Caniş’In Festivale Özel Hazırladığı Çalışma

Nokul yöreye özgü bir hamur işi. Kıymalı, peynirli olarak tuzlu veya cevizli ve kuş üzümlü olarak tatlı formda sunulabiliyor. Ben tatlısını birkaç yerde denedim. Lezzetliydi ancak daha iyi olabilirdi. Tabii ben doğru yerlerde de yememiş olabilirim. Bana göre gitmişken denemek lazım ama gelenekseli bilgi ve deneyimle yoğurarak yeniden yorumlayan bir şefin elinden nasıl bir Nokul çıkacağını da merak etmeden duramıyorum.

Keşkek, mısır tarhanası, tirit, ıslama, kocakarı gerdanı gibi yöresel yemek ve tatlılar için Esra’nın Mutfağı’nı öneririm. Bir gün de mutlaka çevredeki fırınlardan büyük ve çıtır Sinop simidi alın ve kahvaltınızı Tarihi Yalı Kahvesi’nde yapın. Simidin yanına seçebileceğiniz peynir, zeytin vb. ürünleri gayet iyi. Yöreye özgü bir tatlı olan, fındık ezmesinin top haline getirilmesi ve içine parça ceviz yerleştirilmesiyle yapılan Boyabat Ezmesini ise Şekerci Mehmet Gürbüz’den temin edebilirsiniz. Bir de kestaneyi sevenler yöre pazarından veya sokaktan meşhur Erfelek kestanesi alıp da evine götürebilir. Kestane kebabını yapabilir.

Sinop gezisi benim için dolu dolu geçti. Pek çok anı biriktirdim, harika yerler gördüm. Güzel bir şehri ve insanlarını tanımış oldum.

Köklere Dönüş: Oluş Molu ve Vinolus Şarapçılık 

Ahmet Güzelyağdöken: “Bir İncir, Bütün Bir Çocukluğu Anlatır”

Levon Bağış: “Üzümün Yolculuğundan Medeniyet Tarihi Çıkar”