Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Saatler

Dünyaya ayak uyduramıyorduk ama doğrusu bunu çok dert edinmiyorduk. Ne zaman ki ticaret ve taşımacılığın boyutları arttı o zaman işler karışmaya başladı. Saatlerimiz başka bir dünyaya göre ayarlanmıştı.

Tüm dünyada farklı saat sistemlerinin getirdiği benzer bir sıkıntı yaşandığından uluslararası bir saat sistemine geçilmesi düşünülmeye başlandı. İngiltere’deki Greenwich Gözlemevi’nin üzerinden geçen meridyen çizgisi 1884’te başlangıç olarak kabul edildi ve dünyamız 15 derece arayla 24 saat dilimine bölündü. Meridyenlere göre ülke saatleri yeniden ayarlandı. Osmanlılar bu saat sistemine alafranga (Frenk tarzı) dedi, bu sistem bir yerde alaturka saatin karşıtıydı. Alafranga saat güneşin öğle vakti tam tepede bulunduğu saati başlangıç noktası olarak aldığı için sabit bir düzen barındırıyordu.

Bu arada saatler sıkıntılı olur da takvim olmaz mı? Osmanlı döneminde vergiler hasat mevsimlerinin sabit oluşu yüzünden zorunlu olarak 365 gün güren güneş yılına göre alınıyordu. Ancak asker ve memur maaşları 354 gün süren Hicri yıla göre ödeniyordu. Bu aradaki günlük farkın zamanla birikerek oluşturduğu sorunlar yüzyıllar boyunca çözülemedi. 10 Şubat 1332’de Takvim-i Vekayi’de yayımlanan yeni kanuna göre Batı takviminin güneş yılı kabul edildi, ama yine Hicret takvimine göre başlangıç tarihleri ayarlanıyordu. Bu da ortaya yine bize özgü olan Rumi takvimi ortaya çıkardı. (Ahmet Rasim o günlerde yaşanan sıkıntıları Gülüp Ağladıklarım kitabında çok güzel anlatmıştır.)

Türkiye’nin takvim sorunu 1925’te çıkarılan bir kanunla çözüldü. Kanuna göre “1341 senesi Aralık ayının otuz birinci gününü takip eden gün, 1926 senesi Ocak ayının birinci günüdür” deniliyordu.

Mayıs 1912’de alınan bir kararla orduda ve devlet dairelerinde alaturka saat yerine alafranga saat kullanılmaya başlandı ancak sadece kâğıt üzerinde kalan bir uygulamaydı. Çünkü saatlerin ibreleri geceyi gündüz, gündüzü de gece gösteriyordu, romanlarda ve öykülerde geçen “akşamın 12’si” veya “gecenin 3’ü” artık başka bir saatti. Halk yeni sisteme bir türlü alışamadı.

Bu duruma mekanizmanın mevsime göre hızlı-yavaş çalışmasına müdahale ederek bir çözüm getiren “ayar gerektirmeyen saati” icat eden saray saatçisi Johann Meyer gibi girişimciler de oldu. Fakat pratikte birçok zorluğu beraberinde getiren çok hassas bir sistemdi ve alıcısı pek olmadı.

Sadece halk değil, aydın kesim de uzun süre alafranga saat düzenini kabullenmekte zorlandı. Ahmet Haşim’in (1884-1933), önce bir gazetede yayımlanan denemesindeki sözleri bu yöndeki en büyük isyan sayılabilir: “Unutulan eski saatler içinde eksikliği en çok hasretle hatırlanan saat akşamın on ikisidir. Artık “oniki”, (…) sokakların lâcivert bir sisle kapandığı, ışıkların yandığı, sinilerin kurulduğu ve yarasaların mahzenlerden çıkıp uçuştuğu o tesirli ve titrek saat değildir. Akşam telâkkisinden koparak, kâh öğlenin sıcağında ve kâh gece yarılarının karanlığında mevcut olmayan bir zamanı bildiren bu saat, şimdi hayatımızda renksiz ve şaşkın bir noktadır.”

Yahya Kemal Beyatlı (1884-1958) ise döngüsel bir zamandan yana umutludur, ona aşkın öyküsü uzun bir geceye yakışır, Mecnun’un bıraktığı yerden sözü Leyla alır ve zaman böyle döner durur:

“Şeb-i yeldâda uzar fecre kadar kıss-i aşk
Tâ ki Mecnûn bitirir nutkunu Leylâ söyler”

Cumhuriyet dönemi yüzyıllardır süren kronikleşmiş dertlerimize ilaç oldu, bizi başka bir zamana daha aydınlık günlere çıkardı. 26 Aralık 1925’te çıkan kanunla alaturka-alafranga ikilemi ortadan kaldırıldı ve güzel saatlerimizi yeniden ayarlamaya başladık.

Atatürk’ün Yolumuza Işık Tutan Sözleri

Cumhuriyet’in Yüzleri: Atatürk’ün Yurtdışına Gönderdiği Öğrenciler

Cumhuriyet Tarihinin İkonik Makam Araçları