Galata’da bir okuldan çok daha fazlası var: Saint Benoit Fransız Lisesi. Manastırdan eğitim kurumuna uzanan geçmişinde ise şaşırtıcı hikayeler gizli.
İstanbul hakkında hiç yoksa birkaç şey duyan birisi dahi bilir ki şehirde yüzyıllardır hareketliliğin en fazla olduğu yer Karaköy’dür. Bizans döneminden beri ticaretin nabzının attığı bu semt, yüzyıllarca yıllık bu hareketliliğinin içinde haliyle çok derin bir hafızaya sahip. İbadethanelerden iş hanlarına; otellerden okullara kadar her bir taşın ayrı bir söz hakkı vardır desek yeridir. Bu yapılardan biri olan Saint Benoit Fransız Lisesi, İstanbul’un en köklü eğitim kurumlarından biri olmanın çok ötesinde bir geçmişe sahip.
Bugün öğrencilerin ders gördüğü sınıfların, avluların ve tarihi koridorların bulunduğu bu yerleşke yüzyıllar boyunca manastır, kilise, okul, hastane ve matbaa gibi farklı işlevler üstlendi. Üstelik İstanbul’un bilim tarihine de beklenmedik bir katkısı var: Türkiye’de bilimsel yöntemlerle gerçekleştirilen ilk meteorolojik gözlemlerden bazıları burada yapıldı. Bizans ve Ceneviz dönemlerinden Osmanlı’ya, oradan Cumhuriyet’e uzanan Saint Benoit’nın hikayesi, aslında İstanbul’un çok katmanlı tarihine açılan bir kapı.
Saint Benoit Fransız Lisesi
Saint Benoit Fransız Lisesi
Manastırdan Eğitim Kurumuna
Her şeyin en başına dönelim: Saint Benoit’nın hikayesi, okulun resmi kuruluş tarihi olan 1783’ten çok daha önceye, Galata’nın Cenevizliler dönemindeki geçmişine kadar uzanıyor. Tarihi kaynaklar kesin bilgi vermese de yerleşkenin bulunduğu alanın Bizans döneminde bir manastır ve kiliseye ev sahipliği yaptığı düşünülüyor. Hatta kaynaklarda Santa Maria della Cisterna adıyla anılan bu erken dönem yapısının, yakınındaki sarnıçla bağlantılı olduğu aktarılıyor.
Yerleşkenin tarihindeki önemli tarihlerden biri 1362. Cenevizliler döneminde inşa edilen çan kulesi, bugün de kompleksin en eski mimari unsurlarından biri olarak varlığını sürdürüyor. Kilise girişindeki kitabede ise 1427 tarihi yer alıyor. Dolayısıyla Saint Benoit’nın geçmişi tek bir inşa tarihine indirgenemeyecek kadar katmanlı; farklı dönemlerde eklenen ve yeniden şekillenen yapı kompleksi, bugünkü tarihi yerleşkenin temelini oluşturuyor.
1450 yılında Benedikten rahiplerinin yönetimine geçen yapı topluluğu, Aziz Benoit’ya adanmış bir manastır olarak kullanılmaya devam etti. Manastırın çevredeki ihtiyaç sahibi çocukların eğitim gördüğü bir okulu da bulunuyordu. Eğitim tarihindeki asıl dönüm noktası ise 1583 yılında yaşandı. Cizvit rahipleri, manastır bünyesinde bir kolej açarak burada düzenli eğitim faaliyetlerine başladı. Fransız ve Latin kökenli öğrencilerin yanı sıra Rum ve Yahudi çocuklarının da eğitim gördüğü kolej, farklı toplulukları aynı çatı altında buluşturuyordu. Takvimi göz önüne aldığınızda okulun değerini göz ardı etmek imkansız zira o yıllar için böyle eğitim veren başka bir kurumdan söz etmek mümkün bile değil; hatta tüm bu yönleriyle Saint Benoit, Türkiye’deki en eski Batılı eğitim kurumlarından biri olarak kabul ediliyor.
Fotoğraf: İBB Kültür
Yangınlarla Değişen Mimari Yapı
Saint Benoit yerleşkesinin bugünkü görünümüne ulaşması, yüzyıllar boyunca yaşanan yangınlar ve yeniden inşa çalışmalarıyla şekillendi. Özellikle 1686 yılında çıkan yangın, yapı topluluğunda büyük hasara yol açtı. Kilisenin yeniden inşası sırasında Fransa Büyükelçisi Pierre de Girardin’in girişimleriyle kubbeli bir örtü yapılmasına izin verilmesi, dönemin diplomatik ilişkilerini mimariye yansıtan ilginç ayrıntılardan biri. Zira 17. yüzyılda Osmanlı topraklarında kilise mimarisine ilişkin sınırlamalar düşünüldüğünde bu iznin, yapının tarihindeki dikkat çekici gelişmeler arasında yer aldığını söyleyebiliriz.
1696 ve 1731 yıllarında yaşanan diğer yangınlar da kiliseyi fazlasıyla etkiledi. Bugün görülen kilise yapısının önemli bir bölümü, 1732 yılında gerçekleştirilen yeniden inşa çalışmalarının izlerini taşıyor. Tarihi çan kulesi ise Ceneviz döneminden kalan mimari mirasın en dikkat çekici parçalarından biri olarak varlığını koruyor.
Okul binaları da zaman içinde kapsamlı bir dönüşüm geçirdi. 1875 yılında eski ve yıpranmış eğitim yapılarının yıkılarak yeniden inşa edilmesiyle yerleşkenin mimarisinde yeni bir dönem başladı. Bu çalışmayı gerçekleştiren Mimar Alphonse Cingria’nın da Saint Benoit mezunu olması, okulun kendi geçmişinden yetişen isimlerle yeniden şekillenmesine hoş bir ayrıntı katıyor. Dört katlı, yığma yapı tekniğiyle inşa edilen okul binası, avlu çevresinde gelişen planı ve farklı dönemlerde eklenen birimleriyle halen dikkat çekmeye devam ediyor.
Takvimler 1880’i gösterdiğinde ise yerleşke genişlemeye devam ediyordu. Galata surlarının ve hendeklerinin bir bölümünün satın alınmasıyla okulun kullanım alanı artmış oldu. Binaların Fransız Büyükelçiliği adına kayıt altına alınması ve yeni yapılaşma çalışmaları, kompleksin bugünkü yerleşim düzeninin oluşmasında etkili olan unsurlar arasındaydı. Farklı dönemlerin mimari izlerini bir arada bulunduran bu tarihi yapı topluluğu, 2000’li yıllarda gerçekleştirilen kapsamlı onarım ve restorasyon çalışmalarıyla da koruma altına alınmış oldu.
Fotoğraf: Engin Korkmaz (Getty Images)
Osmanlı Döneminde Çok Yönlü Yapı: Okul, Hastane ve Matbaa
1783 yılında Fransa Kralı XVI. Louis’nin emriyle Cizvitlerin yönetiminden Lazarist rahiplerine devredilen kurum, bu tarihten itibaren yeni bir yapılanma sürecine girdi. Saint Benoit’nın resmi kuruluş tarihi olarak kabul edilen 1783, aynı zamanda Lazaristlerin okul yönetimini üstlendiği yıl. İlk dönemlerinde ağırlıklı olarak Fransız uyruklu öğrencileri kabul eden okul, Sultan II. Mahmud döneminde önemli bir değişiklik yaşadı. 1831 yılında verilen izinle Osmanlı tebaasından öğrencilerin de okula kabul edilmesinin önü açıldı. Böylece Saint Benoit, Galata’nın farklı topluluklarını bir araya getiren eğitim kurumlarından biri haline gelmiş oldu.
Okulun Osmanlı dönemindeki faaliyetleri eğitimle sınırlı değildi. 19. yüzyılda yerleşke bünyesinde bir matbaa kuruldu. Fransa Dışişleri Bakanı François Guizot’nun desteğiyle hayata geçirilen basımevi, 1841 yılında faaliyete başladı ve 1866 yılına kadar çalışmalarını sürdürdü. Aynı dönemde okulun eğitim imkanları da genişledi; ilkokul bölümü açıldı ve kurum, Fransa Kralı Louis-Philippe tarafından verilen Collège Royal unvanını aldı.
Saint Benoit’nın geçmişindeki bir diğer dikkat çekici nokta ise sağlık hizmetleri: Manastır ve okul kompleksi bünyesinde hastane ve dispanser faaliyetleri yürütülerek yalnızca öğrencilere değil, çevrede yaşayanlara da sağlık hizmeti sunuldu. 1839 yılında Fransa’dan gelen Hayırsever Kız Kardeşler (Filles de la Charité), yerleşkede kız çocuklarının eğitimi için çalışmaya başlarken sağlık hizmetlerinin geliştirilmesinde de rol üstlendi. Kurdukları dispanser, dönemin Galata mahallesinde ihtiyaç sahiplerine ulaşan önemli sosyal yardım girişimlerinden biriydi. Böylece Saint Benoit, eğitim faaliyetlerinin yanı sıra sağlık ve sosyal dayanışma alanlarında da şehrin yaşamına katkıda bulundu.
Saint Benoit Fransız Lisesi
Kız Çocuklarının Eğitiminde Öncü Adım
Saint Benoit’nın eğitim tarihindeki önemli gelişmelerden bir diğeri ise kız çocuklarına yönelik okulun açılmasıydı. 8 Eylül 1839’da Hayırsever Kız Kardeşler tarafından başlatılan eğitim faaliyetleri kısa sürede büyük ilgi gördü. 1840 yılında kız öğrencilerin sayısı 240’a ulaştı. Bir yıl sonra okulun ilkokul bölümü de açıldı. 1842’de yatılı eğitim imkanı sunulurken, ilkokuldan mezun olan genç kızların nakış ve konfeksiyon gibi alanlarda beceri kazanabilmesi için bir atölye oluşturuldu.
Kız ve erkek öğrenciler uzun yıllar aynı yerleşkede olsalar da birbirinden ayrı bölümlerde eğitim gördüler. 1968 yılında kız bölümünün erkek lisesine eklenmesi için izin alınmasının ardından birleşme süreci başladı. 1986’da hazırlık sınıflarından itibaren uygulanan karma eğitim, 1987-1988 eğitim öğretim yılında iki bölümün tamamen birleşmesiyle sonuçlandı. Böylece Saint Benoit bugünkü karma eğitim veren lise kimliğine kavuşmuş oldu.
Saint Benoit Fransız Lisesi
St Benoit’dan Bilim Tarihine Önemli Katkı
Saint Benoit’nın geçmişinde okulun adını eğitim tarihinin dışına taşıyan bir başka ayrıntı daha var: meteoroloji. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü kayıtlarına göre, İstanbul’da bilinen ilk sıcaklık ölçümleri 1839-1847 yılları arasında Galata’daki Saint Benoit Manastırı’nda Rahip Dalmas tarafından gerçekleştirildi. Termometre ve benzeri ölçüm araçlarıyla yapılan bu gözlemler, atmosfer koşullarının düzenli biçimde takip edilmesi ve İstanbul’un iklimine ilişkin bilimsel verilerin oluşturulması bakımından önem taşıyordu.
Okulun bilimle ilişkisi bununla da sınırlı kalmadı. 1894 İstanbul depreminin ardından fen bilimleri öğretmeni Rahip Jean Guérovitch’nin okulda bir sismograf bulundurması, yerleşkenin bilimsel gözlem ve ölçüm faaliyetleriyle kurduğu ilişkinin bir başka örneği olarak aktarılıyor. Bir eğitim kurumunun aynı zamanda şehrin erken dönem bilimsel çalışmalarına ev sahipliği yapması, Saint Benoit’nın tarihini daha da ilginç kılıyor.
Saint Benoit Fransız Lisesi
Cumhuriyet Dönemi’nden Günümüze
Birinci Dünya Savaşı, pek çok yerde olduğu gibi Saint Benoit’nın da tarihinde bir kesinti yarattı. 1914 yılında Fransız öğretim kadrosunun ülkeden ayrılmasıyla okul eğitim faaliyetlerine ara verdi. Savaş yıllarında okul binaları İstanbul Erkek Lisesi’ne ev sahipliği yaptı. Savaşın sona ermesinin ardından Saint Benoit, 1919 yılında 594 öğrenciyle yeniden eğitim hayatına başladı.
Cumhuriyet’in ilanından sonra da Fransızca eğitim veren köklü bir kurum olarak varlığını sürdürdü. Zaman içinde eğitim programı ve idari yapısı Türkiye’deki eğitim sistemiyle uyumlu biçimde şekillenirken Fransız eğitim geleneği, okulun kimliğindeki yerini korudu. Bugün bir yıl hazırlık ve dört yıl lise eğitimi olmak üzere beş yıllık bir program uygulayan Saint Benoit’da Fransızca temel yabancı dil, İngilizce ise ikinci yabancı dil olarak öğretiliyor. Matematik ve fen derslerinin Fransızca verildiği okulda Türk ve Fransız öğretmenler birlikte görev yapıyor.
212 Photography kapsamında düzenlenen David Szauder sergisinden
Şehrin Kültür Sanat Faaliyetlerinde Başrolde
Saint Benoit’nın bugünkü kimliği, eğitim faaliyetlerinin yanı sıra kültür ve sanat alanındaki çalışmalarıyla da şekilleniyor. Tarihi yerleşke, yıl boyunca konserlerden sergilere, tiyatro oyunlarından dans gösterilerine ve festivallere kadar birçok farklı etkinliğe ev sahipliği yapıyor. La Galerie ve Silüet salonları, bu etkinliklerin gerçekleştirildiği önemli alanlar arasında. İstanbul Bienali, İstanbul Tiyatro Festivali, 212 Photography Istanbul ve Akbank Caz Festivali gibi organizasyonlarla gerçekleştirilen işbirlikleri de okulun kültür sanat hayatındaki yerini güçlendiriyor. Böylece yüzyıllar boyunca manastırdan okula, hastaneden matbaaya uzanan farklı işlevler üstlenen Saint Benoit, günümüzde geçmişinin izlerini korurken şehrin kültür hayatına katkıda bulunmayı sürdürüyor.
Saatolog Yıllık Saat Dergisi Saatolog’un yeni sayısı, 2020’nin yarattığı bu dönüştürücü etkiden ilham alarak hazırlandı. Dünya dijitalin etkisiyle her zamankinden de hızlı bir şekilde ilerlerken yavaşlamanın da önemini sonunda kavramış bulunuyoruz ve bu tezatlık hayatlarımızın her anına etki ediyor. Biz de bundan yola çıkarak Saatolog 2020/21 sayısını ‘‘hızlı ve yavaş’’ teması altında hazırladık.
