Bir siyah kedi, eski bir halı, yarım kalmış bir fikir… Seda Gazioğlu, sıradan görünenin ardında saklanan dünyaları açığa çıkarıyor.

Seda Gazioğlu, herkesin baktığı ama çoğu zaman görmedikleriyle ilgileniyor. İnsanların küçük alışkanlıkları, çocukluktan kalan inanışlar, kuşaktan kuşağa aktarılan korkular onun sanatında yeni anlamlar kazanıyor. Eski Anadolu halılarıysa bu hikâyelerin kimi zaman taşıyıcısı, kimi zaman da bizzat kendisi oluyor. Son sergisi Sanatçıyı Beslemeyiniz ile alıştığımız yön değişiyor. Başkalarının davranışlarını anlamaya çalışan sanatçı, bu kez kendi hayatına, değişen kimliklerine ve içinden geçtiği dönüşüme bakıyor. Üretimin tıkandığı bir dönemden doğan serginin teması, kendini yeniden tanımanın, geçmişle başka türlü ilişki kurmanın ve değişime izin vermenin hikâyesini anlatıyor.

Seda Gazioğlu
Seda Gazioğlu

Çalışmalarında insan zihni, korkular, inançlar ve davranış kalıpları önemli bir yer tutuyor. Özellikle gündelik hayatımızda çoğu zaman sorgulamadan kabul ettiğimiz alışkanlıkların peşine düşüyorsun. İnsan davranışlarının hangi tarafı seni bu kadar meraklandırıyor?

Bence sıra dışı bir olay, zaten sıra dışı olduğu için dikkatimizi çeker. Onu fark etmek için özel bir çaba göstermemize gerek kalmaz. Benim esas ilgimi çeken ise, tam tersine, her gün gözümüzün önünde olduğu için artık bakmayı bile bıraktığımız şeyler. Ve en çok ilgimi çeken şey tekrar eden davranışlar. Tekrarların büyüleyici ritmi beni hep içine çeker. Sorgulamadan, neredeyse ezbere sürdürdüğümüz davranışların ve alışkanlıkların altında bazen çok köklü gerçekler, tabular ve toplumsal ilişkiler yatıyor. Her gün bakıp görmediğimiz şeylere başka bir perspektiften yaklaşmayı, onlarla yeniden tanışmayı seviyorum.

Batıl inançlar üzerine çalışmalarında çocukluğundan taşıdığın gözlemlerin etkisinden söz ediyorsun. Senin çocukluğunda bu inanışların nasıl bir yeri vardı?

Annem son derece modern, rasyonel, bilimsel bilgiye dayanan, soyut şeyleri pek ciddiye almayan biriydi. Ama o son derece öngörülebilir, hatta biraz köşeli insan, sokakta siyah kedi gördüğü anda bir adım geri gider, benim de aynısını yapmamı isterdi. Sanki bir saniyeliğine bildiğim gerçeklikten çıkıp sonra geri dönerdi. Bir de hayatında bir kez olsun elimden bıçak ya da makas gibi keskin bir obje almadı. Çocukken onu hazırlıksız yakalamak için kendimce oyunlar kurar, ansızın eline makas tutuşturmaya çalışırdım. Ama hiç başaramadım.

Beni asıl büyüleyen, bu davranışların annem hakkında biriktirdiğim diğer hiçbir bilgiyle örtüşmemesiydi. Sanırım kendimi hayatım boyunca, bildiğimi sandığım haritalara sığmayan o yerleri keşfetmeye çalışırken buldum.

Seda Gazioglu
Seda Gazioğlu

Nazar, uğursuzluk, korunma ritüelleri gibi inanışlar kuşaktan kuşağa aktarılıyor. Sence modern insan, bilimsel bilgiye bu kadar kolay ulaşabildiği bir çağda neden hâlâ görünmeyen güçlere inanma ihtiyacı duyuyor?

Batıl inançların, bilim ne kadar ilerlerse ilerlesin, her toplumda kendi diliyle varlığını sürdüreceğini düşünüyorum. Çünkü bilim hâlâ ölümden sonrasına ve bilinmeyene dair bütün sorularımıza cevap veremiyor. Biz insanlar da belirsizlikle pek barışık değiliz. Bence hepimizin, özellikle korku ve çaresizlik anlarında sığındığı, içinde büyüdüğümüz çevreden taşıdığımız birtakım inanışları var.

O Kedi Siyah Mıydı? ve Kitab-ı Nazar sergilerinde batıl inançları farklı açılardan ele aldın. Özellikle nazar kavramını yalnızca kültürel bir inanış olarak değil, bakışın ve gözlemlenmenin insan üzerindeki etkileri üzerinden de değerlendirdin. Sence bir başkasının bakışı gerçekten davranışlarımızı, hatta kendimizi algılama biçimimizi değiştirebilir mi?

Kesinlikle. Hatta bazen birinin bize bakması bir yana, bakılıyor olma ihtimali bile davranışlarımızı değiştirmeye yetiyor. Bakmak, bakılmak, izlemek ve izlenmek insanlık tarihi boyunca hep merak konusu. Her dönem, kendi inançları, kadim bilgileri ya da bilimsel keşifleriyle bu meseleye başka bir yerden bakmış, yeni anlamlar yüklemiş. Benim ilgimi çeken ise yeni bilgilerin eskileri her zaman ortadan kaldırmaması. Hatta bazen bilim ilerledikçe, yüzyıllar önce hiçbir somut kanıta dayanmadan kuşaktan kuşağa aktarılan bazı düşüncelerin farklı alanlarda bilimsel bir karşılık bulabilmesi.

Nazar inancını da bu yüzden çok ilginç buluyorum. Yüzyıllardır bize ne söyleniyor? Çok göz önünde olma, dikkat çekme, kıskandırma, kendini fazla gösterme. Yani özünde bakışın yalnızca pasif bir eylem olmadığı, bakılan kişi üzerinde bir etkisi olabileceği düşüncesi var. Bir taraftan görülmek istiyoruz, diğer taraftan görülmenin doğuracağı sonuçlardan korkuyoruz.

İster istemez şunu düşünüyorum: Bugün henüz açıklayamadığımız, kanıtlayamadığımız ama bir şekilde varlığına inandığımız şeylerin de ileride bilimsel bir açıklaması olabilir mi? Belki de bugün batıl inanç dediğimiz bazı şeyler, henüz dilini çözemediğimiz gerçekliklerdir.

Seda Gazioglu
Seda Gazioğlu

Halının Hafızası

Eski Anadolu halıları artık sanatının en karakteristik malzemelerinden biri. Üstelik çoğu zaman onların görünmeyen arka yüzlerini kullanıyorsun. Merak ediyorum, seni bu eski halılara çeken ne? Bir halıyı seçerken desenine mi, geçmişine mi, yoksa sende uyandırdığı duyguya mı bakıyorsun?

Aslında halı seçerken çok içgüdüsel davranıyorum. Her daim eskicilerden göbek desenli eski Anadolu halılarını topluyorum. Bunun arkasında teknik ya da kavramsal bir tercihten çok kişisel bir bağ var. Ben büyürken hem bizim evimizde hem de aile büyüklerimin evlerinde hep o göbekli halılardan vardı. Çocukluğumun görsel hafızasında çok güçlü bir yerleri var.

Seda Gazioglu
Seda Gazioğlu

Halıların üzerine resim yapıyor, onları kesiyor, kimi zaman pirinç tellerle yeniden birleştiriyorsun. Yıllarca kullanılmış, belki de birkaç kuşağın hayatına tanıklık etmiş bir nesneye müdahale etmek nasıl bir duygu?

Bir halı yırtılmış ya da zarar görmüşse onu eski haline döndürerek tamir etmeyi tercih etmiyorum. Çünkü tamir etmek, bana çoğu zaman geçmişteki bir hali yeniden yaratmaya çalışmak gibi geliyor. Oysa ben bir nesneyi geriye döndürmekten çok, başka bir uzama taşımakla ilgileniyorum.

Halı atölyeme girdiği anda benim için yeni bir malzemeye dönüşüyor. Sanatla birleştiğinde gündelik işlevini geride bırakıyor. Halı yine sizin olabilir, evinizde durabilir, hatta kimi zaman bir statü sembolü olarak da iş görebilir ancak sanatla birleştikten sonra artık o halı kullanılan bir ürün olmaktan çıkmış, sadece izlenebilen bir hale bürünmüş oluyor.

Serginde kesilmiş, parçalanmış ve yeniden dikilmiş halılar görüyoruz. Üstelik dikişleri gizlemiyor, özellikle görünür bırakıyorsun. Oysa biz insanlar çoğu zaman yaralarımızı saklamaya, hiçbir şey olmamış gibi hayatımıza devam etmeye çalışıyoruz. Sence bir şeyi onarmak, onu eskisi gibi yapmak mı, yoksa artık eskisi gibi olmayacağını kabul etmek mi?

Bir şeyi eski haline döndürmeye çalışmak, sanki onun geçmişteki halini ulaşabileceği en iyi nokta olarak kabul etmek gibi geliyor bana. Oysa ben zamanda donmuş tek bir “iyi hal” olduğuna inanmıyorum. Her dönemin, her anın başka bir iyisi olabilir. Eğer hep aynı kalacaksak bunca deneyimi, mutluluğu, öfkeyi, üzüntüyü biriktirmenin ne anlamı var? Yaşadığımız her şey bizi değiştiriyorsa, bence o değişimin gücüne de inanmak gerekiyor. Bu yüzden onarmaktan çok dönüştürmekle ilgileniyorum.

Dikişleri, birleşme noktalarını, müdahaleleri saklamak istemememin nedeni de bu. Bir malzemenin geçirdiği dönüşümün izlerini taşımasını seviyorum. El yapımı işlerde kusursuz, steril bir bitişten ziyade insan elinin bıraktığı izleri seviyorum. Konsantrasyonun dağıldığı, elin kaydığı, fikrin değiştiği, planlanmamış aksaklıkların ortaya çıktığı anlar, esere önceden tasarlanamayacak bir ritim ve canlılık katıyor. Özgünlük de bu detaylarda gizli değil mi zaten?!

Seda Gazioglu
Seda Gazioğlu

Bu Kez Kendine Bakıyor

Son sergin Sanatçıyı Beslemeyiniz ile bu kez bakışını kendine çevirmişsin. Önceki çalışmalarında insanların inançlarını, korkularını ve davranışlarını araştırırken şimdi kendi iç dünyanla karşılaşıyoruz. Seni böyle kişisel bir sergi yapmaya götüren ne oldu?

Aslında tamamen beklenmedik bir zamanlamaydı. Aklımda kendimle ilgili bir sergi yapmak gibi bir düşünce kesinlikle yoktu. O dönemde büyük bir heyecanla ve inanarak üzerinde çalıştığım başka bir proje vardı. Ancak ilk defa, bütün çabama rağmen o projeyi beni tatmin eden bir sonuca ulaştıramadım. Daha önce böyle bir tıkanma yaşamamıştım. Yıllardır güvendiğim üretim sistemim beklenmedik bir şekilde çalışmamıştı. Ben de bunun nedenini anlamak için durup yazmaya başladım. Bir tür günlük tutma, hatta kendi kendime terapi yapma haliydi bu.

Başlangıçta amacım son derece pragmatikti. Sanki yeterince yazarsam sorunun nerede olduğunu bulacak, makineyi tamir edecek ve kaldığım yerden eski düzenimde üretmeye devam edebilecektim. Ama tabii ki bu süreç planladığımdan çok farklı ilerledi ve son yıllarda kısa aralıklarla hayatıma ve benliğime eklenen yeni kimlikleri (annelik, göç, bağımsız sanatçı vs) sindirecek bir vakit tanımadan eski bildiğim yöntemlerle hayatıma devam etmeye çalıştığımı fark ettim. Yazdıkça başka sorular ortaya çıktı, kendimi irdeledikçe yeni işler üretmeye başladım. Ürettikçe de iyileştim.

Seda Gazioglu
Seda Gazioğlu

Serginin adı çok hoşuma gitti: Sanatçıyı Beslemeyiniz. Hem ironik hem de insanı düşünmeye iten bir tarafı var. Acaba sanatçıdan sürekli üretmesini, kendini anlatmasını, görünür olmasını bekleyen dünyaya da bir gönderme mi bu?

Ben sanatçıları bağımsız birer metabolik sistem olarak görüyorum. Sanatçının esas eseri hayatı yaşama şeklidir ve bu yaşam esnasında ürettikleri de o hayatın farklı dönemlerinden birer izdüşümüdür.

Bu insanlar için her şey her an bir malzeme olabilir. O yüzden de çok dikkatli olunması lazım bir sanatçıyı herhangi bir mesele, bilgi, an, his ya da etkileşimle beslerken. Zira o metabolik sistem onu bir gün sindirecek ve size illaki geri verecek, ancak ne zaman ve ne şekilde geri vereceğini hiçbir zaman bilemezsiniz. Bu apaçık lineer bir yapı, bir süreç değildir ve oldukça öngörülemezdir. Dolayısıyla üretimleri ve dünyaya saçtıkları da. Bu durum sanatçıyı günümüz dünyasında biraz da korkulan bir tehdit unsuruna dönüştürmüştür. Varlığını ve alanını korumak bu nedenle oldukça zorlaşmıştır.

Seda Gazioglu
Seda Gazioğlu
Seda Gazioglu
Seda Gazioğlu

Son serginde otoportreler ve kuklalar da var. Kukla deyince insanın aklına ister istemez kontrol edilmek, yönlendirilmek ve irade geliyor. Bir sanatçı olarak her şeyi kontrol altında tutmakla kendini akışa bırakmak arasında nasıl bir denge kuruyorsun?

Sergideki o kuklaya benzer dört eserin de adı aynı, hepsinin adı Otoportre. Kendim hakkında yazı yazmaya başladığım süreçte, varoluşuma olan inancı yani bir nevi teslimiyeti kaybettiğimi ve ardından da uzunca bir dönemi teslimiyeti bile kontrol etmeye çalışarak geçirdiğimi fark ettim. O basit iki kelimeye karşılık (teslimiyet ve kontrol) kendimi bir kuklanın kontrol mekanizması gibi ama aynı anda teslimiyet halinde olan bir ben olarak resmetmek istedim. O yüzden kendimi, halının üzerine yatıp tebeşirle silüetimi çıkarırken buldum. Ardından o otoportre serisi doğmuş oldu. İpsiz kuklaları istediğiniz forma getirebiliyorsunuz duvarda. Teslimiyetin kontrol edilebileceği sanrısının birer sembolleri olarak o dönemdeki ‘benleri’ duvara asarak içimden çıkardım gibi hissediyorum.

Seda Gazioglu 08
Seda Gazioğlu

Seda, ilk çalışmalarından bugüne baktığımda dış dünyayı anlamaya çalışan bir sanatçıdan kendi içine de dönüp bakabilen bir sanatçıya uzanan bir yolculuk görüyorum. Peki, bütün bu yıllar boyunca sanat senin hayatında neleri değiştirdi? Bugün kendine, sanat eğitimine yeni başladığın yıllarda hiç sormadığın hangi soruları soruyorsun?

Oğlumun doğumuyla birlikte kendi üretimlerime bakışımda yeni bir boyut açıldı. Eskiden çok daha fazla içinde bulunduğum anın sorularıyla üretiyordum. Gelecek algısının bilinmezliğine saygım vardı, onu deşmek yerine daha zamansız konulara odaklanıyordum diyebilirim. Şimdiyse kendimi bazen gelecekle ilgili hiç düşünmediğim soruları sorarken buluyorum. Daha önceden içimde hissetmediğim bir gelecek kaygısı yüklendi sanki oğlum olunca.

Oğluma aktarmak isteyip de aktaramadığım şeyleri bir gün işlerimde bulabilecek mi? Yıllar sonra annesinin bugünlerinden geriye ne kalacak? Benim bugünkü dünyamı, düşüncelerimi, korkularımı, meraklarımı hangi eserlerden tanıyacak? Hangi sayfalar benden daha uzun yaşayacak?

Annelikle birlikte ilk defa üretimlerime yalnızca bugünden değil, gelecekte birinin dönüp bakabileceği izler olarak da yaklaşmaya başladım. Anne olmadan önce bu bakış açısı bana kendimi fazla önemsemek gibi gelirdi, o yüzden bu düşünceden hep kaçınırdım. Ama bugün şöyle düşünüyorum: Kimse için önemli olmasa bile, ürettiğim her eser Puma için annesinden geriye kalan bir iz olacak. Ve bir şekilde, istese de istemese de onun hayatının bir parçası hâline gelecek.

Bunun sanat pratiğimi tam olarak nasıl değiştirdiğini, hatta değiştirip değiştirmediğini henüz bilmiyorum. Ama düşünme biçimime yeni bir filtre eklendiğinin farkındayım.

Elif Koyutürk Hazen: Tarihin Yazamadığını Taşıyan Arşiv

Hafızanın İhtişamı: Lal Batman ile “The Grand Excess” Üzerine

Cem Sağbil ile Heykel, Yön Değiştirmeler ve Mitoloji