Tahtada Taht Kurmak: Satranç Hakkında Bazı Şeyler

Gelelim Orta Çağ’a… Arap fetihleriyle Güney Avrupa’ya ulaşan oyun, 15. yüzyılda Avrupa saraylarında ve soylular arasında popülerleşti. Kuralları şimdiki modern biçimini bu dönemde aldı. Vezir (kraliçe) ve fil bugünkü geniş hareket kabiliyetine bu dönemde kavuştu. Yine bu dönemde ‘piyon’a ilk hamlede iki kare ilerleme ve son sıraya ulaştığında terfi etme hakkı tanındı. ‘Rok’ ve ‘geçerken alma’ (en passant) gibi yenilikler de yine Rönesans Avrupa’sının eseri.

Ünlü komutan Napolyon Bonaparte’ın sürgüne giderken yanında satranç takımı götürmesi tarihi kayıtlara geçti. Ve hatta Napolyon’un ünlü mekanik otomat “Türk” ile satranç oynamışlığı da var.

Yeri gelmişken “Mekanik Türk”le ilgili bir parantez açalım: Wolfgang von Kempelen’in 1770’te İmparatoriçe Maria Theresa için yaptığı bu otomat, bıyıklı ve sarıklı bir Türk figürüyle süslenmişti ve karşısına çıkan pek çok oyuncuyu alt etmeyi başarıyordu. Başını sallayarak hamlelerini bildiren bu gizemli makine, dönemin gazetelerinde sayısız teoriye konu olmuş, Napoléon’dan Beethoven’ın dostu Johann Maelzel’e kadar birçok isimle aynı masada oturmuştu. Edgar Allan Poe bile bu “satranç oynayan Türk” üzerine bir makale kaleme almış, sır perdesini aralamaya çalışmıştı. “Mekanik Türk” onun anlatımıyla şöyleydi: “Oyunu kazanmadan önce kafasını bir zafer edasıyla sallıyor, kendini beğenmiş bakışlarla etrafına göz gezdirdikten sonra sol kolunu her zamankinden daha geriye çekiyor ve parmaklarını bir süre dinlendiriyor.”

Satranca ilgi duyan isimlerden bir diğeri de Amerikalı filozof, bilim insanı, siyasetçi ve diplomat Benjamin Franklin. Hatta bu oyunun erdemlerinden bahsettiği “Satrançta Ahlak Dersleri” isimli bir de eseri var.

Bazı kimseler haram dese de Osmanlı’da satranç sevilen bir uğraştı; kaynaklar hemen her padişah ve şehzadenin satranç bildiğine işaret ediyor. Yavuz Sultan Selim’in, İran hükümdarı Şah İsmail’le kılık değiştirip satranç oynadığı rivayetini duymayan yoktur sanırız. Hatta 13 yaşındaki IV. Murad’ın, Bağdat seferinde paşasına yazdığı bir gazelde satranç terimleriyle askerî strateji öğütleri verdiği biliniyor. “…Düşmanı mat etmek için “ben hünerliyim” derdin. Şimdi düşmana karşı at oynatacak bir asker de mi yoktur?…“

Satrancın modern bir spor kimliği kazanması ve uluslararası turnuvaların başlaması ise 19.yüzyıla denk geliyor. İlk uluslararası satranç turnuvası 1851’de Londra’da düzenlendi ve 1886’da Wilhelm Steinitz resmen ilk Dünya Şampiyonu unvanını aldı. Böylece oyun, dünya çapında turnuvalar, kulüpler ve yayınlarla kurumsal bir kimlik kazandı. 20. yüzyıla gelindiğinde ise soğuk savaşın sembollerinden biri oldu. 1972’de Bobby Fischer – Boris Spassky dünya şampiyonluğu maçı, oyundan öte ideolojilerin mücadelesi olarak görüldü. Sanat ve bilimin iç içe geçtiği bu yüzyılda aralarında A. Einstein, S. Kubrick, M. Duchamp’ın da olduğu sayısız yazar, sanatçı ve bilim insanı satrançseverler arasına adını yazdırdı.

Sessiz Ordu

Gelin, satrancın tarihsel yolculuğundan güncel kurallarına uzanalım. İki ordunun, 64 karelik bir tahta üzerinde stratejik dansını hayal edin. Her oyuncu başlangıçta 16 taşla mücadeleye girer: Bir şah, bir vezir, iki kale, iki fil, iki at ve sekiz piyondan oluşan bu ordu, her bir taşın kendine özgü hareket kurallarıyla savaşır.

Şah, oyunun hem en önemli hem en kırılgan figürüdür; tek karelik hareket kabiliyetiyle tahtanın hükümdarıdır ama esareti yani ‘mat’ edilmesi oyunu bitirir. Vezir, satranç tarihinin geç modern döneminde hareket kabiliyeti kazanmış en güçlü taşıdır; dikey, yatay ve çapraz sınırsız hareketiyle adeta ordunun başkomutanı gibidir ki bir piyonun hedefi vezir olabilmektir. Kaleler düz hatlarda ilerleyerek surları andırırken, filler çapraz hatlarda uzun menzilli hücum yetenekleriyle oyuna derinlik katar. Atlar ‘L’ şeklindeki sıçramalı hamleleriyle satrancın sürpriz unsurlarıdır; diğer taşların üzerinden atlayabilir ve hesaplanması zor tehditler yaratırlar ki kişisel olarak oyunda en sevdiğim taştır. Piyonlar ise kısa adımlarla yavaş -adeta sinsice- ilerleseler de stratejik öneme sahiptir. Önlerine çıkana diş geçiremeyen bu mütevazı askerler, karşı tarafa ulaşınca terfi ederek bir vezire dönüşebilir ve savaşın gidişatını değiştirebilirler.

Açılış teorisi, satrancın ilk hamlelerini ve geliştirme planlarını içerir. Açılışlar genellikle merkezi kareleri kontrol etmek, taşları etkin karelere yerleştirmek ve şah güvenliğini sağlamak prensiplerine dayanır. İtalyan Açılışı veya İspanyol (Ruy López) Açılışı, yüzyıllardır oynanan klasik başlangıçlar olup merkeze at ve fil gelişimini öngörür ki biraz satranç öğrenenler sıklıkla bu açılışları kullanır. Denilir ki açılışta yaptığınız her hamle, bir satranç partisi için temel atmak gibidir.

Oyun ortası (middlegame), yaratıcılığın ve kombinasyonların sahnesidir. Çatallar, şişler, açıkgöz saldırılar bu bölümde ortaya çıkar ve planlar çarpışır. Usta oyuncular bu aşamada konumun gerektirdiği stratejik planları hayata geçirir. Ve oyun sonu (end game)… Satrancın şiirsel final bölümü… Az taşla maksimum etki yaratmak gerekir. Piyonlar vezire terfiye koşar; şahlar aktif birer taş olur, artık onların da savaşa katılması lazımdır. Bir satranç deyişi şöyledir: “Açılış bilgi, orta bölüm yaratıcılık, sonu matematik gerektirir.” Gerçekten de oyun sonunda hesaplamalar kesindir. Belirli temel mat desenlerini bilmek, beraberlik (pat) tuzaklarından kaçınmak gerekir.

Satrançta bazı stratejik ilkeler klasikleşmiştir. Merkezi kontrol etmek, taşları geliştirmek, şahı emniyete almak (genelde rok yaparak) ve gereksiz taş hareketlerinden kaçınmak gibi. Her taşın bir görevi olmalı, yani her hamleyle ya bir plan ilerletilmeli ya rakibin planı bozulmalıdır. Elbette atom sayısından daha fazla kombinasyona sahip satranç derin bir okyanus; hamlelerin ardındaki incelikler ise ayrı bir dünya. Yine de, temel kavramların özü hep aynı: Denge! Saldırı ve savunma, materyal ve konumsal değer, risk ve güvenlik arasında sürekli bir denge…

“AlphaZero satranç dünyasını fethetti; adeta oyunu çözerek biz insanları evcil hayvanı haline getirdi”

Dijital Hamleler

Satranç, modern teknolojilerle birlikte yeni bir çağa adım attı. (Sevgili satranç hocam babam, bu günleri görseydi karşıma geçer sinsice güler -satrançta hamle sırası bende iken konsantrasyonumu bozmak için takındığı o sessiz ve sinsi gülüş- ve şöyle derdi: “Ne oldu üzgün müsün? Artık kaybedeceğin bir taş yok, hepsi dijital”)  Evet bu teknolojiyle birlikte öncelikle yanımızda satranç takımı taşımak zorunda kalmıyoruz ve benim gibiler durmadan taş kaybetme alışkanlıklarını devam ettiremiyor. Diğer önemli noktası siz satranç oynamak istiyor, karşı taraf istemiyorsa kimseye “hadi oynayalım” diye yalvarmak zorunda kalmıyorsunuz. Çünkü nerede olursak olalım, saat kaç olursa olsun karşıda bizi bekleyen binlerce rakip var.

Binlerce derken abartmıyorum. Günümüzde çevrimiçi satranç platformları milyonlarca kullanıcıya ev sahipliği yapıyor. Örneğin Chess.com 2020’lerde üyelik sayısını 100 milyona ulaştırırken, ücretsiz ve açık kaynaklı Lichess sitesinde her gün milyonlarca oyun oynanıyor. Metro beklerken bile, akıllı telefonunuzla, birkaç hızlı “bullet” yani 60 saniyelik satranç partisi yapabiliyorsunuz.

Satranca olan küresel ilginin 2020’de Netflix’in “The Queen’s Gambit” dizisiyle tavan yaptığı söyleniyor. Dizi sonrası satranç takımı siparişleri yüzde 87 artarken, satranç kitaplarının satışı ise yüzde 603 yükselmiş. Milyonlar çevrimiçi sitelere akın ederken, Levy Rozman’ın GothamChess gibi YouTube kanalları, GM Hikaru Nakamura ve Botez Kardeşler (Alexandra Valeria Botez ve Andrea Botez) gibi Twitch yayıncıları fenomene dönüşmüş.

Teknoloji demişken 1997’de IBM’in Deep Blue bilgisayarının Garry Kasparov’u yenmesini es geçemeyiz. Bu satranç için bir dönüm noktasıydı. Satranç motorlarının inanılmaz bir güç kazanmasının miladı bu maçtı.  Ardından 2017’de Google DeepMind’ın geliştirdiği AlphaZero programı, satranç dünyasında bir paradigma değişimi yarattı. Sadece 4 saatte kendi kendine sıfırdan satranç oynamayı öğrendi ve o dönemin dünya şampiyonu yazılımı Stockfish’i ezici skorla mağlup etti. Üstelik bunu yaparken insan aklının o güne dek hayal etmediği özgün hamleler geliştirdi. Satranç ustası Simon Williams bu zafer karşısında hayranlığını, “AlphaZero satranç dünyasını fethetti; adeta oyunu çözerek biz insanları evcil hayvanı haline getirdi” diyerek ifade etti. Kim ne derse desin bu durumu hep korkutucu bulanlardanım, özellikle “evcil hayvan” benzetmesi sizin için de korkunç görünmüyor mu?

“Her sanatçı satranç oyuncusu olmasa da her satranç oyuncusu bir sanatçıdır”

Satrancın Rönesans’ı ve Global Dünya

Ve 21’inci yüzyıl! Satranç, adeta bir rönesans yaşıyor. Özellikle dijital platformların ve sosyal medyanın etkisiyle, satranç artık her zamankinden daha görünür ve ulaşılabilir. Dünya çapında yayın yapan satranç stream’leri, YouTube dersleri ve online turnuvalar sayesinde, yeni ve “hızlı” kuşaklar arasında bile yeniden moda oldu. “Queen’s Gambit” dizisinin etkisinden zaten bahsetmiştik. Pandemi döneminde de insanların evlerinde hem zaman geçirmek hem zihinlerini dinç tutmak için satranca yöneldiğine dair veriler mevcut. Dünya genelinde 600 milyonu aşkın insanın satranç bildiği veya hayatının bir döneminde oynadığı tahmin ediliyor. Bir zamanlar “niş” olarak nitelenen bu oyun, bugün ana akımın hobisi haline gelmiş durumda.

Dijital yayıncılar ve e-spor kültürünün bu popülerliğe etkisini tekrar hatırlatmakta fayda var. Twitch platformunda büyük usta Hikaru Nakamura’nın veya GM Magnus Carlsen’in binlerce kişi önünde canlı yayınlarda satranç oynayıp hamleleri analiz ettiğini görüyoruz. Alexandra ve Andrea Botez kardeşler gibi yayıncılar, esprili anlatımları ve eğlenceli içerikleriyle satrancı geniş kitlelere sevdirdiler. YouTube’da Agadmator takma adlı satranç tarihi anlatıcısı, milyonlarca görüntülenme alan videolarıyla Morphy’nin, Tal’ın efsanevi maçlarını yeni nesillere aktarıyor. Kısacası eskiden satranç kulüplerindeki ve kitaplardaki bilgiler şimdi herkesin erişimine açık durumda.

Büyük ustalar cephesinde ise satranç hiç olmadığı kadar rekabetçi ve ilgi çekici. Son 10 yılın dünya şampiyonu, Norveçli GM (Grandmaster) Magnus Carlsen için satrancın rock yıldızı diyebiliriz. Carlsen zekâsı kadar pazarlama güdüsüyle de satrancı tanıtıyor ve kendi kurduğu Play Magnus şirketi ve mobil uygulamalarla gençleri oyuna çekiyor.

2023 itibarıyla yeni dünya şampiyonu olan Çinli GM Ding Liren, satranç tarihinde bu unvanı kazanan ilk Çinli ve aynı zamanda global çeşitliliğin işareti. Kadın satranç ustaları da artık daha görünür hale gelmiş durumda. GM Hou Yifan yıllarca kadın sıralamasının zirvesindeydi, genç yetenek GM Bibisara Assaubayeva yıldırım satrançta dünya şampiyonu oldu. Ayrıca açık turnuvalarda kadın-erkek tüm oyuncular birlikte yarışıyor. Belki de tüm bu olanaklarla satrancın en kapsayıcı spor/oyun dalı olarak cinsiyet, yaş, fiziksel engel fark etmeksizin herkesin eşit şartlarda rekabet edebildiği bir arenaya dönüştüğünü söylemek mümkün.

Satranç federasyonları ve organizasyonlar da günümüzde aktif. FIDE (Dünya Satranç Federasyonu) her yıl Dünya Satranç Günü etkinlikleri düzenliyor, okul müfredatlarına satrancın girmesi için çalışıyor. Türkiye’de de Satranç Federasyonu, okullararası turnuvalardan engelliler için satranç projelerine dek geniş bir yelpazede faaliyet gösteriyor. Pek çok ülkede satranç artık bir ders veya en azından bir kulüp etkinliği olarak eğitim sistemine entegre edilmiş durumda. Çünkü okulların satranç oyunu oynamakla kazanılan pedagojik faydalara, yukarıda değindiğimiz gibi zekâ gelişimi ve karakter terbiyesine ihtiyacı var gibi duruyor.

Küresel yükseliş tablosunda Türkiye’nin genç kuşağı da giderek daha görünür. GM Fabiano Caruana, C-Squared Podcast’te Türkiye’deki ivmeyi değerlendirirken Yağız Kaan Erdoğmuş için şu ifadeyi kullanıyor: “Tahmin etmek her zaman zor olsa da, Yağız Kaan’ın bu yaşta başardıkları gerçekten etkileyici. Gelecekte satrancın en üst seviyelerinde yer almasının önünde hiçbir engel görmüyorum.” Programın ilgili bölümünde bu vurgu açıkça yer alırken, Erdoğmuş’un 2024–25’te 2600 bandına yürüyen performansı da dünya satranç basınında yakından izleniyor.

Hayat Gibi…

Satranç öğrenmeye başlamak isteyenler için ilk adım, taşların hareketini ve temel kuralları kavramak. Piyonun terfisi, şah çekmek, mat etmek ve rok gibi temel kavramları öğrendikten sonra bence gerisi size ve rakibinize kalmış. Hayat gibi…

Satranç, taşların sessiz diliyle asırlardır insanoğluna çok şey katıyor. Satranç tahtasına bakan bir kişi, orada hayatın küçük bir modelini görebilir. Strateji ve taktik, tıpkı hayatımızdaki planlar ve anlık kararlar gibidir. Bazen tüm hesapları yaparız ama rakibin beklenmedik bir hamlesi (hayatın sürprizleri gibi) bizi zora sokar; bazen de risk alır, bir taş feda ederiz ve büyük bir kazanım elde ederiz, tıpkı gerçek hayatta konfor alanından çıkıp hamle yapmanın getirdiği büyük fırsatlar gibi.

Satranç, çoğu zaman taşların sessiz mücadelesiyle bireysel bir oyun gibi görünse de arka planda dev bir toplumsal ağ var. Bu ağın iskeletini federasyonlar, damarlarını ise kulüpler oluşturuyor. Bugün bir büyükusta yetişiyorsa, o görünmez ağın içinde binlerce küçük elin emeği olduğu kesin.

Dünya satrancının kalbi de FIDE’de atıyor. 201’den fazla ülkenin dâhil olduğu bu yapı, oyunun yasalarını belirler, unvanları dağıtır, kıtaları birbirine bağlar. Bir bakıma satrancın Birleşmiş Milletleri gibi. Turnuvalardan reyting sistemine, çevrimiçi platformlardan gençlik projelerine kadar her hamlede FIDE’nin izi vardır. Onlar olmadan dünya çapında aynı dili konuşmamız imkânsız olurdu.

Türkiye’de Satrancın Ekosistemi

Türkiye Satranç Federasyonu (TSF), kökleri Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı dönemine (1922–1936) uzanan bir geleneğin devamı olarak 1954 yılında Ankara’da kuruldu ve 1962’de FIDE ailesine katılarak uluslararası statü kazandı. Bugün ülke genelinde iki binden fazla kulüp, 185 eğitim merkezi, on binlerce hakem ve antrenörle büyük bir organizma hâline gelmiş durumda. Federasyon sadece yarışmalar düzenlemiyor; aynı zamanda çocuklara, gençlere ve öğretmenlere satrancı öğretmek için ülkenin dört bir yanında atölyeler kuruyor.

Türkiye’de öne çıkan kulüpler arasında Fuby Akademi Spor Kulübü, Adana 1907 Satranç Spor Kulübü, Beyoğlu Satranç Spor Kulübü, Manisa Satranç Merkezi Spor Kulübü ve Altınkale Satranç Spor Kulübü gibi takımlar bulunuyor. Özellikle Fuby Akademi son yıllarda kulüpler şampiyonalarında gösterdiği performansla adından sıkça söz ettiriyor. Gençler ve yıldızlar kategorilerinde ise Güzelbahçe Altyapı Satranç Spor Kulübü, Lion Satranç Spor Kulübü, Elbe Satranç Online Eğitim Spor Kulübü veSatranç İstanbul Spor Kulübü, geleceğin ustalarını yetiştiren merkezler olarak öne çıkıyor.

Tahtanın sessiz karelerinde her taşın bir desteğe ihtiyacı var. Bir piyonun bile ilerleyebilmesi için arkasında sağlam bir yapı olmalı: uygun saha (kulüp), güçlü yönetim (federasyon) ve adil kurallar (FIDE). Bu üçü yoksa oyun da eksik kalır. Çünkü satranç, her ne kadar bireysel bir oyun gibi görünse de, aslında birbirine bağlı binlerce hamlenin, binlerce insanın emeğinin ortak hikâyesidir.

Kadim Strateji, Kozmik Denge: Go Oyunu

Büyüleyici Safkan Irklar: Dünyanın En Pahalı Atları

Hayatımın En Berbat 20 Dakikası