İrlanda sinemasının dili, yalnızca ülkenin doğal güzellikleriyle değil, kültürel hafızasıyla da konuşuyor. İşte müziğin ruhunun sinemayla birleştiği filmler.
İrlanda’da sinema ve müzik belki de bugüne kadar aynı dili konuştu. Ülkenin politik hafızasında yer alan hemen her şey, hem sinemacıların hem de müzisyenlerin gözünden kuşaktan kuşağa aktarıldı. 90’ların en ünlü gruplarından The Cranberries’in küresel hiti “Zombie”, Troubles döneminde IRA’nın bombalı saldırılarında hayatını kaybeden iki çocuk hakkında yazılmıştı, mesela. Günümüzün ivmesi giderek daha da yukarıya giden İrlandalı rock gruplarından Fontaines D.C. de bugün aynı şeyi yapıyor: İrlanda kökleriyle konuşuyor. Aidiyet, göçmenlik, dil, stereotipler gibi izleri şarkılarında bugünün dünyasına aktarıyor.
İrlanda’nın müziğinde olduğu gibi sinemasında da ülkenin tarihi, acıları, şiddeti, yaraları ve mizahı var. Ve her ikisi birleştiğinde de geçmişin izlerine tanıklık ediyoruz. Evet, turistik anlamda İrlanda; uçsuz bucaksız yeşil doğası, Dublin’in müzikle nefes alan sokakları, pubları, viskisi ve efsaneleriyle başlı başına büyüleyici olabilir. Ama bu topraklarda anlatılan hikâyeler manzaradan çok daha derine uzanıyor. Göç etmek zorunda kalanlardan kalmayı seçenlere, bağımsızlık mücadelesinden The Troubles’ın bıraktığı izlere, bir pub’da çalınan şarkıdan Belfast sokaklarında ana dillerinde rap yapan gençlere kadar müzik ve sinemayı aynı hafızanın farklı seslerine dönüştürüyor.
Bu kez İrlanda’ya yalnızca bakmayacağız. Ülkenin anlattığı hikâyelere kulak vereceğiz.
İçindekiler
Once (2007)
IMDb: 7.8
Yakın zamanda kaybettiğimiz yetenekli müzisyen Glen Hansard ve Markéta Irglová’nın başrollerinde olduğu Once, Dublin sokaklarında gezinen bir sokak müzisyeniyle göçmen bir kızın tanışmasını ve birlikte albüm yapma süreçlerini anlatan bir naif, sıcacık bir film. Bu filmde izlediğimiz İrlanda aslında 2000’lerdeki Dublin’in günlük hali. Özellikle de Hansard’ın canlandırdığı karakter sokaklarda, örneğin Grafton Sokağı’nda gitarını eline alıyor, yani aslında müzik günlük hayatın en sıradan ve en önemli unsurlarından biri. Daha sonra Broadway’de de müzikali sahnelenen film hakkında The Irish Times, Once’ın Dublin’i romantikleştirirken çok da cilalamadığını, şehri tam tersine biraz kirli ve yorgun gösterdiğini, ama bu hikâyenin içine aynı zamanda göçü, aidiyeti ve müziği yerleştirdiğini yazmıştı.
Filmde Dublin’in gerçek müzik mağazaları ve mekânlarını izleyebilir, tüm filmin eşsiz soundtrack’ini de bir kez daha dinleyebilirsiniz. Yönetmenliğini ve senaryosunu John Carney’nin üstlendiği filmin ünlü şarkısı “Falling Slowly” 80. Akademi Ödülleri gecesinden “En İyi Özgün Şarkı” kategorisinde Oscar heykelciğiyle dönmüştü.
Kneecap (2024)
IMDb: 7.6
Yönetmen Rich Peppiatt’ın üstlendiği, Belfast merkezli hip hop üçlüsü Kneecap’in hikâyesini anlattığı filmi Sundance Film Festivali’nde İrlandaca gösterilen ilk film olarak izleyiciyle buluştu. Grubun üyeleri Móglaí Bap, Mo Chara ve DJ Próvaí kendilerini oynuyor, ayrıca filmde ünlü aktör Michael Fassbender’ı da Belfast’taki eski kuşak cumhuriyetçi radikalizmi savunan, firari IRA gönüllüsü Arlo rolüyle görüyoruz. Hatta Arlo “Konuşulan her İrlandaca kelime, İrlanda’nın özgürlüğü için sıkılmış bir mermidir” sözüyle İrlanda dilini (Gaeilge) korumanın kültürel bir direniş biçimi olduğunu söylüyor.
Batı Belfast’ın Gaeltacht Quarter bölgesinde geçen film, Kneecap’in nasıl kurulduğunu ve sound’unu nasıl yarattığını anlatıyor. Rap sokaktan geliyor, haliyle onlar da kendi sokaklarından seslerini yükseltiyor. Fontaines D.C.’nin Dogrel albümlerinde yer alan “Liberty Belle”i de filmde duyduğumuz şarkılar arasında. Ve filmin ana fikrinden bir cümleyle bitiriyoruz: “Hikâyeler dilden doğar, uluslar da hikâyelerden. Bu bizim hikâyemiz.”
The Commitments (1991)
IMDb: 7.6
Alan Parker’ın yönetmen koltuğunda oturduğu ve Roddy Doyle’un 1987 yılında yayınlanan romanından uyarlama olan The Commitments’ın ilginç bir konusu var. Hikâye, bir grup gencin bir soul grubu kurmasını anlatıyor. Burada da devreye işçi sınıfı ve ekonomik koşullar giriyor, zira o vakitler sosyal olarak bir statü kazanabilmek için bir müzik grubuna girmek gerekiyor. Peki neden Dublin işçi sınıfı Amerikalı siyahi müziği olarak bilinen soul müziğe ilgi duyuyor? İşte bu da filmin kırılma noktalarından biri çünkü aslında 90’lar İrlanda’sında hip hop, acid ve rave house daha popülerdi.
Filmde gerçekten de tanınmayan oyuncular oynuyor ve “Mustang Sally”, “Try a Little Tenderness” gibi Amerikan soul klasiklerini sette canlı kaydediyorlar. Müzik bu filmde hem bir kaçış, hem de işçi sınıfının kendini ifade etme biçimi. Ve filmin fonunda izlediğimiz Dublin de bizim bugün seyahat sitelerinde gördüğümüz karelerden oldukça farklı, daha çok işçi sınıfının yaşadığı Kuzey Dublin. İzlemeye değer.
Sing Street (2016)
IMDb: 7.9
Yine bir John Carney filmi olan Sing Street müzikle yolu kesişen İrlanda sinemasının en önemli örneklerinden biri. Hayal kurmanın, hayallerinin peşinden gitmenin en ilham veren örneklerinden biri olan filmde, Ferdia Walsh-Peelo’nun canlandırdığı Conor’un hikâyesini izliyoruz. Sorunlu bir ailesi olan ve okulda türlü çeşit zorbalığa uğrayan Conor, hoşlandığı kızı etkilemek için bir müzik grubuna giriyor, sonrasında ise işler giderek büyüyor ve Conor’un kendini müzikle ifade etmesine kadar gidiyor.
Haliyle filmde pop ve rock’n roll başyapıtlarıyla bol bol haşır neşir oluyoruz: Duran Duran, The Cure, Motörhead gibi efsaneler hem soundtrack’te hem de filmin içinde yer alan pek çok sahnede var. Filmin kendi şarkıları da çok enerjik. Ve Sing Street’in İrlanda’sına gelelim… 80’lerde ülkenin yaşadığı en büyük iki problem işsizlik ve İngiltere’ye göç etmek, bu nedenle Sing Street’in işlediği konular da yine bu eksende dönüyor.
The Banshees of Inisherin (2022)
IMDb: 7.7
Bu kez 1920’lerde İrlanda açıklarındaki bir adadayız. Ana karada İrlanda iç savaşı var; bir yanda bağımsız İrlanda Cumhuriyeti isteyenler, diğer yanda hükümet yanlıları, birbirleriyle savaş halinde. Başrollerde Colin Farrell ve muhteşem Brendan Gleeson’ı izliyoruz. Hikâye; yakın iki arkadaş olan Colm’un birdenbire Pádraic ile ilişkisini kesmesi üzerine şekilleniyor. Gleeson’ın canlandırdığı Colm, İrlanda folk geleneğinin önemli bir enstrümanı olan fiddle çalan bir müzisyen ve JJ Devine’s diye bir pub’da çalıyor. Tek isteği de daha fazla beste yapmak. Yani aslında dışarda savaş sürerken, iki arkadaş arasında da bir özgürlük mücadelesi yaşanıyor.
Yönetmen koltuğunda Martin McDonagh’ın oturduğu The Banshees of Inisherin, İrlanda kültüründeki pub’ları yakından gözlemlememize de olanak sağlıyor: Burası yalnız içki içilen değil, müziğin gündelik hayata karıştığı bir alan. Ada sakinleri orada buluşuyor, dedikodu yapıyor, birbirlerini gözlemliyor ve tabii kaçınılmaz olarak da kavga ediyorlar. Inisherin’in gerçek bir ada olmadığını, filmin çekimleri Inis Mór ve Achill Island’da yapıldığını da not düşelim.
Belfast (2021)
IMDb: 7.2
Grammy ödüllü usta müzisyen Van Morrison eşliğinde 1969 Belfast’ına doğru bir yolculuğa çıkalım. Kenneth Branagh’ın Belfast’ı aslında yarı otobiyografik, yönetmen bu filmde kendi çocukluğunda yaşananlardan yola çıkmış. Zira o dönem Kuzey İrlanda’daki çatışmaların alevlendiği bir dönem. Filmde dokuz yaşında bir çocuk olan Buddy başrolde. Kendisini Jude Hill canlandırıyor.
Buddy; komşularına olan saldırıları, İngiliz askerlerinin gelişini, sokaklarında kurulan barikatları görüyor ve bunu kendi dünyasında anlamlandırmaya çalışıyor. Jamie Dornan’ın hayat verdiği babası İngiltere’de çalıştığı için ailesini Belfast’tan çıkarmaya çalışıyor ama Buddy’nin bildiği tek dünya burası. Yönetmen çocukluk anılarını Buddy’nin gözünden anlatırken o şehrin hafızasını taşıyan Morrison’ın dokuz şarkısını kullanmış. Bunlardan biri de film için yeni yapılmış olan “Down to Joy”. Sokaklar, şiddet, melankoli ve soul, blues ve folk etkili müziğiyle Morrison… Burada müzik bir nevi dönemin ve Belfast’ın belleği gibi çalışıyor. Film pandemi döneminde çekildiği için, İrlanda yerine Birleşik Krallık’ta kurulan bir sette çekilmiş. En İyi Özgün Senaryo Oscar’ını Kenneth Branagh’ın kucakladığı film, İrlanda’nın dönem atmosferini anlamak için birebir.
Good Vibrations (2012)
IMDb: 7.2
İşte müziğin bir hayatta kalma biçimi olduğunu anlatan en güzel filmlerden biri, Lisa Barros D’Sa ve Glenn Leyburn’ün yönetmenliğini üstlendikleri Good Vibrations. Konusu gerçek bir hikâyeye dayanıyor. 70’lerde Terri Hooley’in plak dükkânının Belfast punk rock dünyasıyla bir efsaneye dönüşünü anlatan bir film.
Dönemin Belfast’ında büyük bir şiddet var, insanlar şehri terk ediyor, o ise “Başka bir dünya mümkün mü?” diye soruyor. Başlarda punk müziği tam olarak anlayamasa da sonraları punk ruhunda şehri ve gençliğin sesini duymaya başlıyor. Kuzey İrlanda punk sahnesinden The Undertones, Rudi, The Outcasts ve Stiff Little Fingers gibi ekiplerin sokakları, yabancılaşmayı, düşmanlaşmayı ve öfkelerini ifade edişlerinden çok etkileniyor. Hooley’in The Undertones şarkısı “Teenage Kicks”i ilk duyduğu an müthiş bir sahne mesela. Ve şarkıyı Good Vibrations etiketiyle yayınlamaya karar verişi. Bu şarkı böylece Kuzey İrlanda punk sahnesinin en bilindik şarkılarından biri oluyor. Bu dükkân kaosun hüküm sürdüğü dönemin İrlanda’sında bir sığınak.
The Wind That Shakes the Barley (2006)
IMDb: 7.5
Ken Loach’un yönetmenliğini üstlendiği ve kadrosunda Cillian Murphy, Pádraic Delaney ve Liam Cunningham gibi öne çıkan isimleri barındıran The Wind That Shakes the Barley, İrlanda’nın bağımsızlık mücadelesini anlatan önemli filmlerden. Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye kazanan filmin müzikle olan bağlantısı, isminde saklı aslında. Çünkü “The Wind That Shakes the Barley” 1800’lerde yazılmış bir ağıt. Filmde ise İrlanda Bağımsızlık Savaşı ve İrlanda İç Savaşı dönemleri ile ilişkilendiriliyor. (Bu iki savaş, bağımsız İrlanda Cumhuriyeti ile Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı’nın bir parçası olmaya devam eden Kuzey İrlanda’nın bölünmesine sebep olmuştu.)
İrlanda’nın kültürel hafızasında savaşlardan ve çatışmalardan ayrı bir dünya yok. Bu yüzden savaşa katılan iki kardeşin hikâyesini izlerken, kendinizi ulusal kimliğin de ne demek olduğunu bir kez daha düşünürken bulabilirsiniz. İrlanda’nın meşhur kırsal alanları, manzaraları, çiftlikleri ve küçük yerleşimleri bu filmde görebileceğiniz sahneler arasında.
Brooklyn (2015)
IMDb: 7.5
İrlanda’nın belleğinde varolan göçmenlik konusunu ele alan, Colm Tóibín’in yazdığı Brooklyn’i Nick Hornby senaryolaştırdı ve John Crowley yönetti. Bu kez, 50’lerde İrlanda’da yaşayan Eilis’in hayatına odaklanıyoruz.
Genç bir kadın için gelecek, iş ve bağımsızlık imkânlarının sınırlı olması nedeniyle, Eilis ABD’de Brooklyn’e göç ediyor. Önceleri çok yoğun bir memleket hasreti yaşıyor, sonrasında ise bir akrabasının vefatı nedeniyle yeniden İrlanda’ya döndüğünde evinin bıraktığı gibi kalmadığını görüyor. İki ayrı ülke, iki ayrı hayat ve Eilis işte tam bunların ortasında kalıyor. İrlanda’da geçen sahnelerin gerçekten de Wexford, Dublin ve Wicklow’da çekildiği film, İrlanda’nın kültürel dünyasında sık sık karşımıza çıkan bu ikileme ışık tutması açısından önemli.
Hunger (2008)
IMDb: 7.5
Steve McQueen’in 2008’de çektiği ilk uzun metrajı, 1981’de Kuzey İrlanda’daki Maze Hapishanesi’nde geçiyor ve IRA mahkûmlarının “siyasi tutuklu” statüsü talebiyle yürüttükleri protestoları, özellikle de Bobby Sands’in açlık grevini merkezine alıyor. Alman-İrlandalı oyuncu Michael Fassbender yeniden karşımızda. Ona Liam Cunningham ve Stuart Graham eşlik ediyor. Cumhuriyetçi mahkumların hapishane üniforması giymemek için başladıkları açlık grevine uzanan süreç ele alınıyor. Sands ve rahibin yaptığı uzun konuşma da filmin kalbi sayılıyor.
Yönetmen McQueen’in de söylediği gibi, Fassbender’ın canlandırdığı Sands zayıfladıkça bedeni bir silaha dönüşüyor. 2008 Cannes Film Festivali’nde “En İyi İlk Film” ödülünü kazanan Hunger’ın müzikle doğrudan bir ilgisi yok, ancak İrlandalı grupların şarkılarında bahsi geçen baskının, direnişin ve politik hafızanın neden bu kadar önemli olduğunu anlamamıza yarayan oldukça güçlü bir tarihsel arka plan sunduğunu söyleyebiliriz.
The Drummer and The Keeper (2017)
IMDb: 6.9
Kendisi de eskiden bir müzisyen olan Nick Kelly’nin yönettiği The Drummer and The Keeper, Dublin’de bir rock grubunun davulcusu olan Gabriel ile düzenli bir hayatı olması ve bakım alması gereken kaleci Christopher arasında gelişen beklenmedik arkadaşlığı işliyor. Gabriel müzikle, sahneyle, grubun kaotik dünyasıyla geçerken Christopher bambaşka bir dünyanın içinde. Ve müzik bu filmde dekoratif bir unsur değil. Gabriel’im kimliğinin ve hayatındaki dağınıklığın bir parçası olmuş durumda.
Arkadaşlık ve arkadaşlığın içindeki çatışmayı anlatması anlamında öne çıkan yapım, gerçekten de 1989’dan beri pek çok müzisyene ev sahipliği yapan Dublin’in en köklü ve önemli alternatif/bağımsız müzik sahnelerinden biri olan Whelans’ta çekilmiş. Film, 2017 Galway Film Fleadh’de Best Irish First Feature / En İyi İrlandalı Yönetmen İlk Filmi Ödülü kazandı.
Kaçırmamanız Gereken İskandinav Dizileri
